De Kasba van Marrakesh is de historische koninklijke wijk zuidelijk van de medina, aan het eind van de twaalfde eeuw door de Almohaden gesticht als een versterkte vorstenstad. Vandaag blijft de Kasba een van de meest boeiende delen van de stad: binnen enkele honderden meters brengt zij enkele van de meest iconische monumenten van Marokko samen, zoals de Kasba-moskee, de Almohadische poort Bab Agnaou, de Saadische graven en het El Badi-paleis, en toch bewaart zij een rustiger en residentiëler karakter dan het toeristische hart van de medina. Reken op twee tot drie uur om het wezenlijke te voet te ontdekken.
Deze gids is geschreven met de reiziger uit Nederland en België in gedachten. Dat voegt twee dingen toe die elders ontbreken: wat u hier wél en niet fotografeert, want de wijk herbergt een werkend koninklijk paleis en dat is geen detail, en hoe u een gegraveerde lantaarn van het Place des Ferblantiers heel thuis krijgt. Beide staan onderaan uitgewerkt.
In het kort: het wezenlijke
- Almohadische koninklijke wijk, aan het eind van de twaalfde eeuw gesticht als versterkte vorstenstad.
- Gelegen zuidelijk van de medina, op enkele minuten lopen van het plein Jemaa el-Fna.
- Hart van de wijk: de Kasba-moskee, ook de moskee Moulay el-Yazid genoemd, en de monumentale poort Bab Agnaou.
- Vlak ernaast: de Saadische graven en het El Badi-paleis.
- Een vrediger en residentiëler gevoel dan het centrum van de medina, tussen smalle steegjes, wallen en ambacht.
- Het best te verkennen in twee tot drie uur, bij voorkeur in de ochtend.
- Vanuit de Benelux: fotografeer hier niet alles, want het koninklijk paleis is in gebruik en wordt bewaakt.
Geschiedenis: een Almohadische koninklijke stad
In de Arabisch-islamitische wereld duidt het woord kasba een citadel of een versterkte wijk aan die de zetel van de macht huisvest. In Marrakesh past de Kasba precies in die omschrijving: zij werd bedacht als een echte stad binnen de stad, voorbehouden aan de vorst, zijn hof, zijn wacht en het bestuur. Haar ontstaan gaat terug tot het eind van de twaalfde eeuw, onder de regering van de Almohadische sultan Yacoub el-Mansour, een van de grote bouwers van de dynastie.
De Almohaden, die uit de Hoge Atlas kwamen, hadden van Marrakesh hun hoofdstad gemaakt. Om de zetel van de macht te scheiden van de handeldrijvende en werkende stad, bouwden zij zuidelijk van de medina een koninklijke stad, omringd door eigen wallen en voorzien van paleizen, tuinen, een grote moskee en monumentale poorten. Dat stedenbouwkundige plan, geërfd van de grote islamitische hoofdsteden van die tijd, beoogde zowel het prestige als de veiligheid van de vorst.
Yacoub el-Mansour, die aan het eind van de twaalfde eeuw regeerde, is de geschiedenis ingegaan als een van de machtigste heersers van het islamitische Westen. Onder zijn regering kende Marrakesh een opmerkelijke architecturale bloei, waarvan de Kasba naast de Koutoubia-moskee een van de grote verwezenlijkingen was. Door die koninklijke stad zuidelijk van de bestaande stad te scheppen, had de sultan een samenhangend geheel ter beschikking: paleizen, een officiële moskee, tuinen, kazernes, markten en bijgebouwen, alles beschermd door een eigen omheining en met de medina verbonden door gecontroleerde poorten. Die opzet weerspiegelde een opvatting van macht waarin de vorst apart van de bevolking leefde, in een beheerste en prestigieuze ruimte.
Door de eeuwen hervormden, vergrootten of herbouwden opeenvolgende dynastieën, de Meriniden, de Saadiërs en daarna de Alaouieten, een deel van de gebouwen. De Saadiërs lieten in de zestiende eeuw hun meest spectaculaire spoor in de wijk met het El Badi-paleis en de dodenstad van de Saadische graven. Ook vandaag blijft de Kasba de zetel van het koninklijk paleis van Marrakesh en zet zij zo haar oorspronkelijke doel voort. De medina van Marrakesh als geheel, waar de Kasba bij hoort, staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO.
Die gelaagdheid van tijdperken is een van de grote aantrekkingskrachten van de wijk: in enkele stappen gaat u van Almohadische resten uit de twaalfde eeuw naar Saadische werken uit de zestiende, en daarna naar jongere Alaouitische toevoegingen. De Kasba laat zich zo lezen als een geschiedenisboek in de open lucht, waar elke dynastie een spoor heeft gelaten zonder dat van haar voorganger ooit volledig uit te wissen. Hoe de medina zelf is opgebouwd, legt onze gids over de medina van Marrakesh uit; de Kasba is haar historische zuidelijke uitbreiding.
De Kasba-moskee
In het hart van de wijk staat de Kasba-moskee, ook bekend als de moskee Moulay el-Yazid. Aan het eind van de twaalfde eeuw onder Yacoub el-Mansour gebouwd, was zij de officiële moskee van de koninklijke stad, gebruikt door de vorst en zijn hof. Het is een van de grote Almohadische monumenten van Marrakesh, van dezelfde tijd als de befaamde Koutoubia die het noorden van de medina overheerst.
Haar minaret valt bijzonder op: versierd met geometrische ruitpatronen en kleurrijk keramiek, dient zij als visueel baken voor de wijk en als mooi voorbeeld van Almohadische kunst. De moskee onderging door de eeuwen meerdere restauraties, onder meer na schade door de tijd en door historische ontploffingen van buskruit dat in de buurt werd bewaard, maar zij behield haar oorspronkelijke plan en geest.
Architecturaal illustreert de Kasba-moskee de beginselen van Almohadische kunst: beheerste volumes, een samenspel van baksteen en pleister, en een minaret die boven de wijk uittorent. De versiering van de minaret, geordend als een net van gevlochten ruiten en bekroond door een fries van keramiek, komt in vergelijkbare vorm voor op andere grote monumenten van dezelfde periode. De grote binnenplaats en de gebedszaal, gestructureerd door rijen bogen, volgen een logica van helderheid en grootsheid die kenmerkend is voor die tijd. De naam van Moulay el-Yazid, een Alaouitische sultan uit het eind van de achttiende eeuw die in de buurt is begraven, herinnert eraan dat het gebouw door de dynastieën is gegaan.
Zoals de meeste moskeeën in gebruik in Marokko is zij in beginsel niet open voor niet-islamitische bezoekers. U bewondert haar dus van buiten, door rond het gebouw te lopen en haar minaret en gevel op te nemen. Haar ligging is strategisch: zij grenst aan Bab Agnaou en ligt op enkele stappen van de ingang van de Saadische graven, waardoor zij een centraal baken is om u in de wijk te oriënteren.
Bab Agnaou, de monumentale poort
Bab Agnaou is vermoedelijk de bekendste poort van Marrakesh. Anders dan de andere poorten van de stad, die in de lemen wallen zijn gesneden om karavanen door te laten, was Bab Agnaou een ceremoniële poort: zij gaf toegang tot de koninklijke stad. Ook zij dateert uit de Almohadische periode aan het eind van de twaalfde eeuw en weerspiegelt de zorg die aan de ingang van de zetel van de macht werd besteed.
Wat opvalt, is de verfijning van haar versiering: uit steen in okerkleurige en blauwachtige tinten gesneden, is de poort geordend rond een boog die wordt omkaderd door banden met bloemmotieven en geometrisch snijwerk, en door een koranisch opschrift in koefisch schrift. De concentrische bogen en de schelpen die in de boogvelden zijn gebeeldhouwd, scheppen een gevoel van diepte dat het licht naargelang het uur anders vangt. Het geheel, beheerst en toch verfijnd, illustreert de elegantie van Almohadische kunst.
Het contrast met de andere poorten van Marrakesh is treffend, want die zijn doorgaans door de wallen in stampleem gebroken en vooral voor verdediging en doorgang bedacht. Bab Agnaou speelt daarentegen de kaart van het vertoon: zij bevestigde de waardigheid van de koninklijke stad aan ieder die haar naderde. Juist die dubbele dimensie, verdedigend en symbolisch, maakt haar tot een kostbare getuige van Almohadische stedenbouw. Nu voor voetgangers, is zij een van de wezenlijke bakens van de wijk en een fotografisch onderwerp van eerste orde. Alle poorten van de stad staan in onze gids over de wallen en poorten van Marrakesh.
De Saadische graven en het El Badi-paleis
Op een steenworp van de Kasba-moskee liggen de Saadische graven, een van de meest bezochte plekken van Marrakesh. Die koninklijke dodenstad dateert uit de zestiende eeuw, onder de Saadische dynastie en in het bijzonder onder de regering van sultan Ahmad al-Mansour. U bereikt haar via een smalle gang langs de moskee, een discrete doorgang die uitkomt op tuinen en grafzalen van grote schoonheid. Het juweel is de zaal met twaalf zuilen, waar de sultan en zijn familie rusten: marmer van Carrara, fijn gebeeldhouwd gips, bewerkt cederhout en zellige vormen een decor van verfijnde luxe. Door de nauwe toegangsgang en de populariteit van de plek komt u beter vroeg in de ochtend.
Oostelijk van de Kasba strekt het El Badi-paleis zich uit, letterlijk het onvergelijkelijke. Aan het eind van de zestiende eeuw gebouwd door Ahmad al-Mansour om een militaire overwinning te vieren, moest dit paleis bezoekers en ambassadeurs met zijn pracht verblinden. Het zou met goud, onyx, marmer en van ver aangevoerde kostbare materialen zijn versierd. Een eeuw later liet de Alaouitische sultan Moulay Ismail een groot deel van die rijkdom ontmantelen om zijn nieuwe hoofdstad Meknes te verfraaien, wat de kale staat van het monument vandaag verklaart. Nu verschijnt El Badi als uitgestrekte ruïnes in de open lucht: hoge wanden in stampleem, een immense rechthoekige binnenplaats met een centraal bekken, verdiepte tuinen met sinaasappelbomen en de resten van paviljoenen. U kunt op de terrassen klimmen voor een mooi zicht over de wijk en, op een heldere dag, over de besneeuwde toppen van de Atlas.
Het koninklijk paleis, Dar el-Makhzen
De Kasba blijft trouw aan haar oorspronkelijke doel: zij huisvest het koninklijk paleis van Marrakesh, Dar el-Makhzen genoemd. Het is een van de officiële residenties van de koning van Marokko wanneer hij in de stad verblijft. Als zodanig is het paleis niet voor bezoek open en beslaat het een uitgestrekt gebied in het zuiden van de wijk.
Dar el-Makhzen staat in rechtstreekse voortzetting van de Almohadische koninklijke stad: acht eeuwen lang huisvest precies deze sector van de stad de vorstelijke macht. Het geheel omvat paleizen, tuinen en bijgebouwen die niet voor het publiek open zijn, en waarvan u van de straat enkel de hoge muren en de monumentale poorten onderscheidt.
Praktisch betekent dat voor de bezoeker dat u langs hoge muren, bewaakte poorten en open pleinen loopt zonder binnen te kunnen. De aanwezigheid van het paleis verklaart deels de vredige en wat plechtige sfeer van bepaalde delen van de Kasba, en het uitstekende onderhoud van de omgeving, onder meer rond de uitgestrekte esplanade die de Méchouar heet. Het is aan te raden discreet te blijven bij de bewaakte zones en de wachtposten niet te fotograferen. Die officiële dimensie hoort bij de identiteit van de wijk: hier behoort de geschiedenis van de macht niet alleen tot het verleden, zij loopt door in het heden.
De Mellah en het Place des Ferblantiers
Net noordoostelijk van de Kasba komt u in de Mellah, de oude Joodse wijk van Marrakesh. In de zestiende eeuw gesticht, getuigt die dichte en levendige wijk van de lange aanwezigheid van de Joodse gemeenschap in de stad. Zij heeft nog synagogen, een Joodse begraafplaats en een eigen architectuur met balkons die op de straat uitkomen, anders dan de rest van de medina.
Historisch was de Mellah de wijk waar de Joodse gemeenschap woonde, vaak verbonden aan handel, aan het ambacht van kostbare metalen en aan contacten met de zetel van de macht. Haar ligging, vlak naast het paleis, was geen toeval: zij weerspiegelde de nauwe band tussen bepaalde economische functies en het koninklijk gezag. Het stedelijke weefsel van de Mellah, dichter en verticaler, blijft vandaag herkenbaar en vormt een minder bekende maar boeiende kant van de stad.
Tussen El Badi, de Mellah en het Bahia-paleis opent het Place des Ferblantiers, een levendig ontmoetingspunt omzoomd door ateliers van blikslagers en lantaarnmakers. Hier worden de befaamde Marokkaanse lantaarns van opengewerkt metaal gemaakt en verkocht, waarvan het uitsnijwerk schaduwpatronen werpt zodra zij branden. U kunt de ambachtslieden aan het werk zien, terwijl zij messing en blik hameren en doorprikken met handelingen die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Het plein, beschaduwd en levendig, vormt een natuurlijke overgang tussen de Kasba en de rest van de medina. Op enkele minuten staat bovendien het weelderige Bahia-paleis, dat u gemakkelijk met een bezoek aan de Kasba combineert.
Dwalen door de wijk en het ambacht
Naast haar grote monumenten smaakt de Kasba ook het best door te dwalen. De wijk heeft een residentieel karakter bewaard: haar steegjes zijn vaak stiller en minder druk dan de grote commerciële doorgangen in het centrum van de medina. U komt er bewoners tegen, kinderen die spelen, buurtwinkeltjes, oude deuren en stukken wal.
Ambacht is sterk aanwezig, zonder de drukte van de grote souks: kleine ateliers voor leer, metaal en aardewerk, winkels met babouches, kruideniers en eenvoudige cafés waar u een muntthee neemt. In het gebied en op het nabije Place des Ferblantiers vindt u ambachten die voor Marrakesh emblematisch zijn: smeedwerk en lantaarnmakerij, lederwerk, mandenwerk, keramiek en textiel. Dat vakmanschap, vaak binnen families doorgegeven, hoort wezenlijk bij de identiteit van de medina.
Kopen in die kleine zaken gebeurt in een kalmer kader dan in het hart van de souks, wat gesprek en toekijken bevordert. Onderhandelen is nog gebruikelijk, maar u doet het best hoffelijk en met goed humeur. Wie een intensere koopervaring wil, vindt de grote souks noordelijker, rond Jemaa el-Fna. De Kasba geeft daarentegen een authentiekere en meer ontspannen onderdompeling, ideaal om het dagelijkse ritme van de medina weg van de drukte te vatten.
De monumenten van de Kasba in één oogopslag
| Monument | Soort | Goed om te weten |
|---|---|---|
| Kasba-moskee of Moulay el-Yazid | Almohadische moskee uit de twaalfde eeuw | Mooie minaret; het interieur is voor gelovigen, u bewondert haar van buiten |
| Bab Agnaou | Monumentale Almohadische poort | Ceremoniële poort van de koninklijke stad, rijk gebeeldhouwd; vrij toegankelijk |
| Saadische graven | Koninklijke dodenstad uit de zestiende eeuw | Zaal met twaalf zuilen; toegangsticket; vaak een wachtrij |
| El Badi-paleis | Saadisch paleis in ruïne, zestiende eeuw | Grote binnenplaats, bekken, terrassen met uitzicht; toegangsticket |
| Koninklijk paleis, Dar el-Makhzen | Werkende koninklijke residentie | Niet voor bezoek open; zicht van buiten, zonder de wacht te fotograferen |
| Place des Ferblantiers en de Mellah | Ambachtsplein en historische wijk | Metalen lantaarns, synagogen, levendige sfeer; vrij toegankelijk |
Wandelroute door de Kasba
| Etappe | Wat u doet | Tijd |
|---|---|---|
| 1. Vanaf Jemaa el-Fna | Zuidwaarts lopen naar de Kasba | Tien tot vijftien minuten |
| 2. Bab Agnaou | Onder de poort door en haar snijwerk bekijken | Tien minuten |
| 3. Kasba-moskee | Rond het gebouw lopen voor de minaret | Tien minuten |
| 4. Saadische graven | Bezoek; kom vroeg om de rij te vermijden | Dertig tot vijfenveertig minuten |
| 5. El Badi-paleis | Binnenplaats, bekken en de terrassen voor het uitzicht | Een uur |
| 6. Place des Ferblantiers en de Mellah | Lantaarnmakers, steegjes, eventueel door naar de Bahia | Dertig minuten of meer |
Die route past perfect in een breder programma: onze route voor Marrakesh in één dag plaatst haar in een voormiddag, en onze route voor drie dagen schikt haar naast de andere onmisbare punten van de stad.
Uren, tickets en praktische punten
De betalende monumenten van de wijk, dus de Saadische graven en het El Badi-paleis, zijn doorgaans elke dag open tijdens de dag, met een gematigd toegangsticket. De uren kunnen wisselen met het seizoen, de feestdagen en de religieuze kalender, in het bijzonder tijdens de ramadan. Het is dus verstandig de actuele gegevens vóór uw bezoek te toetsen, ter plaatse of via uw logies. De Kasba-moskee en Bab Agnaou bekijkt u vrij van buiten, zonder ticket, en het koninklijk paleis is niet voor bezoek open.
- Comfortabele schoenen: de steegjes zijn gekasseid of ongelijk, en de hele route gaat te voet.
- Respectvolle kleding: u bent in een residentiële en religieuze wijk; bedekte schouders en benen worden gewaardeerd, zeker bij de moskeeën.
- De ochtend is aangeraden: zacht licht, minder drukte en draaglijker temperaturen.
- Foto’s: fotografeer de wachtposten van het koninklijk paleis niet, en vraag toestemming voordat u mensen fotografeert.
- Valse gidsen: negeer vriendelijk wie aanbiedt u te begeleiden zonder officiële gids te zijn.
- Contant geld: neem kleingeld mee voor tickets, cafés en ambacht.
De wijk is over het algemeen veilig en rustig. Zoals overal in een medina houdt u uw persoonlijke spullen in het oog op drukke momenten en blijft u oplettend voor tweewielers in de steegjes.
Hoe u er komt
De Kasba ligt zuidelijk van de medina, wat haar gemakkelijk bereikbaar maakt vanuit het historische centrum. Vanaf het plein Jemaa el-Fna volstaat een wandeling van tien tot vijftien minuten naar het zuiden om Bab Agnaou en de ingang van de wijk te bereiken. Dat is de aangenaamste manier om er te komen, door de levendige steegjes van de medina.
Met een kleine taxi vraagt u om bij Bab Agnaou of bij de Saadische graven te worden afgezet, want voertuigen komen niet in de nauwe steegjes. Vanuit moderne wijken als Guéliz of Hivernage rekent u op een korte rit tot de rand van de Kasba. Komt u van de luchthaven, dan is de rit naar de medina kort en bereikt u de Kasba daarna te voet.
Vanuit Nederland en België: twee punten die hier echt tellen
Fotografeer hier niet alles
Dit is het punt waarop een Benelux-bezoeker zich het gemakkelijkst in een ongemakkelijke situatie brengt, en zonder slechte bedoeling. In Nederland en België fotografeert u in de openbare ruimte vrijwel alles zonder erbij na te denken, overheidsgebouwen inbegrepen. In de Kasba is dat anders: de wijk herbergt een werkend koninklijk paleis, met bewaakte poorten, wachtposten en soms veiligheidsdiensten in burger. Richt uw toestel of telefoon niet op de wachtposten, de bewakers, de poorten van Dar el-Makhzen of de voertuigen die er in- of uitrijden. Dat is geen vage hoffelijkheid maar de verstandige lijn: u kunt vriendelijk worden aangesproken en gevraagd worden beelden te verwijderen, en dat bederft een mooie ochtend.
Wat u wél vrij fotografeert, is ruim genoeg: Bab Agnaou met haar snijwerk, de minaret van de Kasba-moskee, de okerkleurige daken en wallen, de binnenplaats van El Badi met de storken, de steegjes en de ambachtslieden, mits u die laatsten eerst vraagt. Houd het eenvoudig: alles wat erfgoed is, mag; alles wat bewaking is, niet.
Een lantaarn kopen en hem heel thuis krijgen
Het Place des Ferblantiers is de plek waar de metalen lantaarns worden gemaakt, en niet alleen verkocht; u koopt hier dus bij de bron en meestal beter dan in de toeristische souks. Maar een lantaarn is opengewerkt dun metaal met glas, en dat is net zo breekbaar als het licht is. Drie praktische punten. Ten eerste: koop een model zonder glas of met uitneembaar glas wanneer dat kan, want het metaal zelf overleeft een reis veel beter. Ten tweede: vraag de ambachtsman hem plat te verpakken of de losse onderdelen apart te wikkelen, wat zij gewoon zijn te doen. Ten derde: zet hem in de ruimbagage, midden in de koffer en in kleding gewikkeld; in handbagage is hij in een volle bak een slachtoffer.
Reist u met alleen handbagage, dan is een grote lantaarn geen goed idee en kiest u beter een klein model of een theelichthouder. En reken contant af in dirham: deze ateliers nemen zelden kaarten aan, en een gewone Nederlandse betaalkaart met enkel het Maestro- of V-Pay-logo wordt in Marokko op veel plaatsen niet aanvaard. Hoe pinnen en wisselen werkt, staat in onze gids over geld en betalen in Marrakesh.
Veelgestelde vragen
Wat is de Kasba van Marrakesh?
Het is de historische koninklijke wijk zuidelijk van de medina, aan het eind van de twaalfde eeuw door de Almohaden gesticht als versterkte vorstenstad. Zij brengt de Kasba-moskee, Bab Agnaou en, vlakbij, de Saadische graven en het El Badi-paleis samen.
Hoeveel tijd hebt u nodig?
Reken op twee tot drie uur voor het wezenlijke te voet: Bab Agnaou, de Kasba-moskee, de Saadische graven en het El Badi-paleis. Voorzie meer wanneer u door de steegjes dwaalt of ook de Mellah en het Bahia-paleis bezoekt.
Kunt u de Kasba-moskee binnengaan?
Zoals de meeste moskeeën in gebruik in Marokko is zij in beginsel niet open voor niet-islamitische bezoekers. U bewondert haar van buiten, in het bijzonder haar versierde Almohadische minaret, bij Bab Agnaou.
Kunt u het koninklijk paleis bezoeken?
Nee. Dar el-Makhzen, in de Kasba, is een officiële residentie van de koning en is niet voor bezoek open. U kunt enkel langs de muren lopen, zonder de wachtposten te fotograferen.
Hoe komt u van Jemaa el-Fna naar de Kasba?
De Kasba ligt op tien tot vijftien minuten lopen zuidelijk van het plein. U kunt ook een kleine taxi nemen en u bij Bab Agnaou of de Saadische graven laten afzetten, en daarna te voet verdergaan.
Is de Kasba de moeite?
Ja. Het is een van de meest geschiedenisrijke wijken van de stad, met grote Almohadische en Saadische monumenten binnen een klein gebied, in een rustiger sfeer dan het hart van de medina.
Wat mag u hier fotograferen?
Al het erfgoed mag: Bab Agnaou, de minaret, de wallen, de binnenplaats van El Badi, de steegjes en de ambachtslieden, mits u die laatsten eerst vraagt. Richt uw toestel echter niet op de wachtposten, de bewakers of de poorten van het koninklijk paleis. Anders dan in Nederland of België is dat hier geen vrijblijvende keuze: u kunt worden gevraagd beelden te verwijderen.
Samengevat
De Kasba van Marrakesh bundelt binnen enkele honderden meters acht eeuwen geschiedenis: de Almohadische koninklijke stad, de Kasba-moskee en Bab Agnaou, de Saadische pracht van de graven en van El Badi, en zelfs het nog werkende koninklijk paleis. Bij die uitzonderlijke dichtheid aan erfgoed komt een residentiële sfeer die vrediger is dan de rest van de medina, ideaal om te dwalen en het ambacht te ontdekken. Gemakkelijk bereikbaar vanaf Jemaa el-Fna verdient de Kasba in elk verblijf een halve dag. Komt u uit Nederland of België, onthoud dan twee dingen: fotografeer hier niet de wacht, en koop uw lantaarn aan de bron maar vervoer haar in de ruimbagage.
Nuttige bronnen
- De medina van Marrakesh op de werelderfgoedlijst van UNESCO
- Reisadvies Marokko van de Nederlandse overheid
- Reisadvies Marokko van Belgische Buitenlandse Zaken
Afbeeldingen onder vrije licentie via Wikimedia Commons: Bab Agnaou © Safia Shutterbug (CC BY-SA 3.0); minaret van de Kasba-moskee © Jeanne Griffin (CC BY-SA 4.0); daken en wallen © Misa.stefanovic.07 (CC BY-SA 4.0). Bronnen: UNESCO en Wikipedia. Redactionele onafhankelijkheid: deze gids wordt onafhankelijk geschreven en promoot geen enkele aanbieder. De vermelde uren, bedragen en toegangsvoorwaarden zijn richtinggevend en kunnen wijzigen; toets ze bij officiële bronnen of ter plaatse vóór uw bezoek.
