De medina van Marrakesh is het historische hart van de stad: een uitgestrekte ommuurde wijk van rode lemen wallen, gesticht in de elfde eeuw en sinds 1985 werelderfgoed van UNESCO. Mensen komen voor het doolhof van souks, voor de Almoravidische, Saadische en Alaouitische monumenten, voor de riads die achter onopvallende deuren verborgen zitten, en voor een eigen sfeer waarin het Marokkaanse dagelijkse leven zich afspeelt zoals het dat al eeuwen doet. Het is simpelweg de grootste medina van Marokko en een van de meest levende van de Arabische wereld.
Deze gids is geschreven met de reiziger uit Nederland en België in gedachten. Dat verandert de stad niet, maar het verandert wel welke praktische dingen eerst tellen: hoe u een taxichauffeur uw adres uitlegt wanneer dat adres geen autoweg heeft, hoeveel contant geld u nodig hebt omdat uw betaalkaart in de souks niet werkt, en welke zin u gebruikt om een valse gids vriendelijk af te wijzen. Die drie punten staan hieronder apart, naast de geschiedenis en de monumenten. Onafhankelijke gids ter informatie, niet verbonden aan enige zaak of agentschap.
In het kort: het wezenlijke over de medina
- Omvang: ruwweg zeshonderd tot zevenhonderd hectare, de grootste medina van Marokko en een van de grootste van Noord-Afrika.
- UNESCO: werelderfgoed sinds 1985, op de culturele criteria i, ii, iv en v.
- Gesticht: rond 1070, door de Almoravidische dynastie en Youssef ben Tachfine.
- Belangrijkste wijken: Kasba, Mellah, Riad Zitoun, Mouassine en Bab Doukkala, alle rond het plein Jemaa el-Fna.
- Aangeraden bezoektijd: minstens één volle dag voor de hoogtepunten, twee tot drie dagen om er echt in te duiken.
- Goed om te weten: smalle steegjes of derbs, verkeer te voet en op twee wielen, valse gidsen aan de ingang van de souks, en prijzen die altijd onderhandelbaar zijn en die u als richtprijs moet lezen.
- Vanuit de Benelux: neem contant geld in dirham mee en noteer de naam van de dichtstbijzijnde poort, want uw riad heeft vaak geen adres waar een auto komt.
Wat is de medina precies?
In het Arabisch betekent het woord medina de oude stad, de historische kern van een stad, tegenover de moderne wijken die later werden gebouwd. De medina van Marrakesh is dus de historische stad binnen haar wallen, in tegenstelling tot de nieuwe stad van Guéliz en Hivernage die in de tijd van het protectoraat in de vroege twintigste eeuw ontstond. Vandaag vormt die historische wijk een van de districten van de gemeente Marrakesh.
Wat bezoekers eerst opvalt, is de dichtheid: een labyrint van steegjes die derbs heten, overdekte souks, pleintjes, moskeeen, fonteinen, fondouks of voormalige handelsherbergen, en honderden riads, de traditionele huizen rond een binnenplaats. De medina is geen bevroren museum: het is een bewoonde plek waar ambachtslieden, winkeliers en families werken en hun dag doorbrengen, en dat verklaart een groot deel van haar charme en haar intensiteit.
Geschiedenis: negen eeuwen dynastieën
Marrakesh werd geboren uit de ambitie van de Almoraviden, een Berberse dynastie die uit de Sahara kwam. De stichting van de stad wordt traditioneel rond 1070 gedateerd en aan Youssef ben Tachfine verbonden, die er de hoofdstad van maakte van een uitgestrekt rijk dat zich over Noord-Afrika en Andalusië uitstrekte. In die periode namen de eerste grote werken vorm aan: moskeeën, tuinen en het befaamde ondergrondse irrigatiestelsel, de khettaras, dat water uit de uitlopers van de Atlas naar de stad bracht.
In de twaalfde eeuw namen de Almohaden Marrakesh in en hertekenden zij de medina. Aan hen hebben wij de Koutoubia-moskee en haar beroemde minaret te danken, en de monumentale poort Bab Agnaou. Na een periode van verval onder de Meriniden, die Fez voortrokken, kwam de stad in de zestiende eeuw spectaculair op onder de Saadiërs: zij bouwden het El Badi-paleis en de weelderige Saadische graven, en stichtten in 1558 de Mellah, de Joodse wijk. Ten slotte liet de Alaouitische dynastie, die in Marokko nog steeds regeert, talrijke gebouwen achter, waaronder het Bahia-paleis in de negentiende eeuw.
Elke dynastie liet haar spoor in de oude stad, zodat een wandeling door de medina neerkomt op bijna duizend jaar geschiedenis onder de open hemel. De Almoraviden legden de stad en haar vernuftige waternet aan; de Almohaden gaven haar de grote religieuze bakens; de Saadiërs kleedden haar in pracht en verfijning; en de Alaouieten begiftigden haar tot in de moderne tijd met paleizen en tuinen. Die voortdurende gelaagdheid, waarbij elk tijdperk op het vorige voortbouwde zonder het uit te wissen, is precies wat UNESCO wilde beschermen.
De medina en UNESCO: erfgoed van wereldwaarde
De medina van Marrakesh staat sinds 1985 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Die erkenning eert een opmerkelijk goed bewaard middeleeuws stedelijk geheel, dat een aanzienlijke invloed had op de ontwikkeling van architectuur en kunst in het hele islamitische Westen, van de Maghreb over Andalusië tot in Afrika zuidelijker dan de Sahara.
Het beschermde geheel omvat de grote bakens: de Koutoubia-moskee, de wallen en hun monumentale poorten, de tuinen, meerdere paleizen, de Ben Youssef-medersa, de Saadische graven en het plein Jemaa el-Fna. Dat plein wordt door UNESCO zelfs apart onderscheiden als meesterwerk van het orale en immateriële erfgoed van de mensheid, dankzij de verhalenvertellers, de muzikanten en de levende tradities. De volledige beschrijving vindt u in de dossierfiche van UNESCO over de medina van Marrakesh.
De wallen en de poorten
De medina is volledig omsloten door wallen van stampleem, die ruwe aarde vermengd met kalk die Marrakesh haar befaamde okerkleur en haar bijnaam de rode stad geeft. Opgetrokken vanaf de twaalfde eeuw, staan die muren gemiddeld zes tot acht meter hoog en zijn zij 1,4 tot 2 meter dik, op regelmatige afstand verstevigd met vierkante torens. Voor de omloop rond de oude stad wordt vaak een totale lengte van ongeveer negentien kilometer genoemd.
Die wallen zijn doorbroken door talrijke poorten, de babs, die vroeger de toegang tot de stad en haar handel regelden. De bekendste is Bab Agnaou, een Almohadische poort uit de twaalfde eeuw, opmerkelijk door het snijwerk in blauwachtige steen dat haar tot een van de mooiste van Marokko maakt. De tabel hieronder zet de belangrijkste poorten op een rij. Noteer er één van: het is de naam die u aan een taxichauffeur geeft.
| Poort of bab | Ligging en wijk | Goed om te weten |
|---|---|---|
| Bab Agnaou | Zuid, bij de Kasba | De meest monumentale Almohadische poort, in steen gebeeldhouwd; leidt naar de Saadische graven |
| Bab Doukkala | Noordwest | Een grote poort die haar naam geeft aan een volkse wijk en aan haar moskee |
| Bab el-Khemis | Noord | Bekend om de donderdagmarkt, de souk el-Khemis, en om de rommelmarkt |
| Bab Debbagh | Oost | Een poort dicht bij de wijk van de leerlooiers |
| Bab er-Robb | Zuid | De oude toegang vanaf de wegen uit het zuiden en de Atlas |
De wijken en de derbs
De medina is verre van eenvormig: zij valt uiteen in meerdere historische wijken, die zelf versplinterd zijn in talloze derbs, de doodlopende steegjes en woonstraatjes waar het buurtleven zich samendringt. Dat stramien begrijpen maakt het veel gemakkelijker om u te oriënteren en om te beslissen waar u verblijft.
Rond Jemaa el-Fna
Het zenuwcentrum van de medina is het plein Jemaa el-Fna, het centrale baken van waaruit de souks naar het noorden uitstralen en de grote monumenten zich rondom spreiden. Het is de beste plek om u opnieuw te oriënteren wanneer u verdwaalt, want vroeg of laat leidt elke grote doorgang erheen terug.
Mouassine en de noordelijke souks
Noordelijk van het plein strekken zich de souks en de wijk Mouassine uit, gewaardeerd om de mooie riads, de moskee, de gerestaureerde fondouks en de designwinkels. Het is een gebied dat tegelijk commercieel en residentieel is, en een vaste favoriet bij reizigers.
Kasba en Mellah in het zuiden
In het zuiden huisvestte de Kasba vroeger de koninklijke stad en herbergt zij vandaag meerdere juwelen: de Saadische graven, het El Badi-paleis en de Kasba-moskee. Vlak ernaast bewaart de Mellah, de voormalige Joodse wijk die in de zestiende eeuw werd gesticht, een eigen sfeer, met haar synagoge en haar specerijenmarkt.
Riad Zitoun en Bab Doukkala
De assen Riad Zitoun el-Kedim en Riad Zitoun el-Jedid verbinden Jemaa el-Fna met het Bahia-paleis, door een levendig gebied dat ambachtslieden, kruideniers en gastenverblijven mengt. Verder naar het noordwesten toont Bab Doukkala een nuchterder, authentieker kant van de medina, weg van de toeristische drukte.
| Wijk | Te voet vanaf Jemaa el-Fna | Sfeer | Voor wie |
|---|---|---|---|
| Rond Jemaa el-Fna | 0 tot 5 minuten | Zeer levendig, dag en nacht | Eerste bezoek, korte verblijven |
| Mouassine en de souks | 5 tot 15 minuten | Commercieel en residentieel tegelijk | Mooie riads, winkelen |
| Riad Zitoun | 5 tot 15 minuten | Ambachtelijk, alledaags | Wie naar het Bahia-paleis loopt |
| Kasba en Mellah | 15 tot 25 minuten | Erfgoedrijk, rustiger | Monumenten in het zuiden, stillere nachten |
| Bab Doukkala | 15 tot 25 minuten | Volks, weinig toeristen | Wie buurtleven zoekt |
De souks en het ambacht
De souks zijn de commerciële longen van de oude stad. Historisch geordend per ambachtsgilde, vormen zij een immense overdekte markt waarin elke sectie haar eigen specialiteit had. De Semmarine-souk, de breedste, dient als hoofdslagader voordat hij zich in tientallen thematische steegjes opsplitst.
U vindt er traditioneel babouches in de Smata-souk, metaalwerk en lantaarns in de Haddadine-souk waar de smeden zitten, tapijten in de Zrabi-souk of Berberse veiling, wolkleuring in de souk van de kleurders, lederwaren, mandenwerk, aardewerk en specerijen. Onderhandelen hoort erbij: open altijd lager dan het eerste bod, blijf glimlachen, en onthoud dat prijzen zuiver richtinggevend zijn en met het seizoen en de verkoper schommelen. Wilt u zien hoe de leerlooierijen werkelijk werken en welke praktijken u daar vermijdt, dan staat dat in onze gids over de leerlooierijen van Marrakesh.
De fondouks en het dagelijkse leven
Om de ziel van de medina te vatten, moet u voorbij de monumenten kijken en het leven zien dat haar bezielt. De fondouks zijn kostbare getuigen van dat leven: die voormalige handelsherbergen, gebouwd rond een grote binnenplaats, huisvestten vroeger karavaanhandelaars en hun dieren op de benedenverdieping, terwijl de bovenverdiepingen als voorraadkamer en slaapvertrek dienden. Veel ervan zijn nu omgebouwd tot ateliers, galerijen of winkels, en sommige, mooi gerestaureerd, kunt u vrij bezoeken rond Mouassine of in de soukwijk.
Het dagelijkse leven draait ook om traditionele voorzieningen die u in de derbs tegenkomt: de gemeenschappelijke bakoven of ferran, waar families hun deeg laten bakken, de hammam van de buurt, de openbare fontein en de kleine wijkmoskee. Dat stramien, geërfd uit eeuwen islamitische stedenbouw, maakt van elke derb een zelfstandig microdorp. Het is die menselijke dimensie, veel meer dan welke ansichtkaart ook, die de medina innemend maakt en verklaart waarom zij een levende plek blijft waar tienduizenden mensen wonen.
De monumenten in de medina
De medina herbergt het merendeel van de historische monumenten van Marrakesh. Dit zijn de onmisbare, alle te voet bereikbaar vanaf Jemaa el-Fna.
- De Koutoubia-moskee: een Almohadisch meesterwerk uit de twaalfde eeuw, waarvan de minaret van zevenenzeventig meter het symbool van de stad is. Het interieur is enkel toegankelijk voor moslims; het gebouw bekijkt u van buiten en vanaf de tuinen.
- Het Bahia-paleis: een Alaouitisch paleis uit de negentiende eeuw, befaamd om zijn binnenplaatsen, beschilderde plafonds en zellige.
- De Ben Youssef-medersa: een voormalige Saadische koranschool, een van de mooiste van Marokko om haar gebeeldhouwd stucwerk en houtwerk.
- De Saadische graven: een koninklijke dodenstad uit de zestiende eeuw die in de twintigste eeuw werd herontdekt, een juweel van grafkunst.
- Het El Badi-paleis: de majestueuze ruïnes van het voormalige Saadische paleis, vandaag een toevluchtsoord voor storken.
- Het plein Jemaa el-Fna: het grote openluchttheater van de medina, van de ochtend tot laat in de nacht in beweging.
Wie die lijst in één dag wil afwerken, vindt een uur-per-uur indeling in onze route voor Marrakesh in één dag.
In een riad verblijven in het hart van de medina
In de medina slapen betekent bijna altijd in een riad slapen. Die traditionele huizen zijn rond een centrale binnenplaats gebouwd, vaak met een fontein en sinaasappelbomen, beschut tegen het geluid van de straat. Achter een gewoon uitziende deur zit vaak een weelderig interieur: dat is het hele beginsel van de naar binnen gekeerde architectuur van de medina, gericht op intimiteit in plaats van op de voorgevel.
In de medina verblijven heeft een echt voordeel: u bent op loopafstand van elk monument en van de avonddrukte. Het nadeel is de toegang: taxi’s raken niet in de smalste derbs, en u legt het laatste stuk vaak te voet af, soms met iemand die uw bagage draagt. Kies een riad dicht bij een berijdbaar toegangspunt wanneer u met grote koffers reist. De wijken en formules vergelijken wij in onze gids over waar verblijven in Marrakesh.
Vanuit Nederland en België: drie praktische punten
Uw riad heeft geen adres waar een auto komt
Dit verrast Benelux-reizigers het meest. U bent gewend aan een straatnaam en een huisnummer die een navigatiesysteem begrijpt. In de medina bestaat dat niet: een adres luidt bijvoorbeeld derb zus-en-zo, nummer twaalf, Mouassine, en geen enkele chauffeur rijdt daar naartoe, want de steeg is te smal. Werkwijze die altijd werkt: vraag uw riad vóór vertrek om de naam van de dichtstbijzijnde poort en van het nabijste berijdbare punt, schrijf die op papier, en geef die naam aan de chauffeur in plaats van het volledige adres. Vraag de riad ook om iemand te laten wachten wanneer u met koffers of in het donker aankomt. Dat is gangbaar en kost niets extra’s behalve een kleine attentie.
Uw betaalkaart werkt in de souks niet
In de souks en bij de kleine kraampjes rekent u contant af, in dirham. Een Nederlandse betaalkaart met enkel het Maestro- of V-Pay-logo wordt in Marokko bovendien op veel plaatsen niet aanvaard, ook niet bij alle geldautomaten: neem een kredietkaart van Visa of Mastercard mee. De dirham is een gesloten munt die u niet vooraf in de Benelux krijgt, dus u wisselt of pint ter plaatse. Houd daarbij kleine biljetten apart, want in een souk wordt wisselgeld op een groot biljet zelden snel gevonden. Hoe het wisselen en pinnen precies verloopt, staat in onze gids over geld en betalen in Marrakesh.
De zin om een valse gids af te wijzen
Twee woorden Marokkaans Arabisch zijn hier meer waard dan een hele gids: la, choukran, wat nee, dank u betekent. Rustig en vriendelijk gezegd, zonder stil te blijven staan en zonder uitleg te geven, werkt dat beter dan een gesprek in het Engels of Frans, want een gesprek is precies de opening die gevraagd wordt. Wie liever een echte begeleiding wil, leest eerst wanneer een officiële gids werkelijk iets toevoegt in onze gids hebt u een gids nodig in Marrakesh.
De weg vinden zonder te verdwalen
Verdwalen in de medina van Marrakesh is bijna een inwijdingsritueel: de steegjes lijken allemaal op elkaar, veranderen van naam, kronkelen zonder zichtbare logica, en kaartapps zijn hier onbetrouwbaar. In plaats van ertegen te vechten, kunt u beter op een paar eenvoudige gewoonten terugvallen.
- Leg een paar oriëntatiepunten vast: Jemaa el-Fna in het midden, de minaret van de Koutoubia die van verre zichtbaar is, of de poort die het dichtst bij uw riad ligt.
- Download een kaart voor gebruik zonder internet en noteer het exacte adres van uw logies, zowel in het Arabisch als in Latijns schrift.
- Volg de stroom: in de souks leiden de grote winkelstraten altijd naar een plein of een uitgang.
- Vraag de weg aan een winkelier die in zijn zaak zit, en niet aan iemand die u uit het niets aanspreekt.
- Laat u een beetje verdwalen: juist in de minst toeristische derbs toont het echte leven van de medina zich.
Valse gidsen en veelvoorkomende praktijken
De medina is over het algemeen veilig, maar er bestaan enkele hinderlijke praktijken die u beter vooraf kent. De meest voorkomende zijn de valse gidsen: mensen spreken u aan, beweren dat de straat gesloten is of dat de souk daar ophoudt, begeleiden u en vragen daarna geld of sturen u naar winkels waar zij commissie verdienen.
- Wijs ongevraagde hulp vriendelijk maar beslist af; een eenvoudig la, choukran volstaat.
- Wees op uw hoede voor de zin dat het daar gesloten is: die is bijna altijd onwaar.
- Voor een begeleid bezoek gaat u via een officiële gids met vergunning en badge, geregeld via uw riad of een degelijk agentschap.
- Spreek altijd de prijs af vóór elke dienst, dus koets, kruier of henna, en lees elke opgave als richtinggevend en onderhandelbaar.
- Houd uw waardevolle spullen bij u in de drukste zones.
Niets hiervan hoeft u van een bezoek af te houden: met een beetje oplettendheid blijft de ervaring ontspannen.
Praktische punten: uren, kleding en respect
De medina beleeft u het best ten volle, op voorwaarde dat u een paar gewoonten respecteert. Kies qua kleding iets dat schouders en knieën bedekt, uit respect voor een bewoonde en vaak traditionele wijk; dat geldt in het bijzonder voor vrouwen in de buurt van de moskeeën. Moskeeën, de Koutoubia inbegrepen, kunt u van binnen niet bezoeken wanneer u geen moslim bent, maar de burgerlijke monumenten als paleizen, medersa en graven zijn voor het publiek open. Wat u per seizoen inpakt, staat in onze gids over kleding in Marrakesh.
- Uren: de souks komen vooral in de late ochtend en in de namiddag tot leven; veel kraampjes sluiten gedeeltelijk op vrijdag, de dag van het gebed.
- Foto’s: vraag altijd toestemming voordat u iemand fotografeert; sommige winkeliers of artiesten verwachten een kleine bijdrage.
- Betalen: houd altijd contant geld in dirham bij de hand, want weinig kleine kraampjes nemen kaarten aan.
- Beste moment: vroeg in de ochtend voor het licht en de rust, de avond voor de sfeer van Jemaa el-Fna.
- Ramadan: een langzamer ritme tijdens de dag, maar bijzonder levendige avonden na het verbreken van de vasten.
Verplaatsen in en rond de medina
Binnen de medina heerst het voetgangersverkeer: de meeste steegjes zijn te smal voor auto’s, en u deelt de ruimte met brommers, fietsen, karren en soms ezels. Het is de enige echte manier om elk hoekje te waarderen. Aan de randen bedienen de kleine beige taxi’s de belangrijkste poorten en Jemaa el-Fna; spreek het bedrag af of houd aan dat de meter loopt voordat u instapt. Alle vormen vergelijken wij in onze gids over vervoer in Marrakesh.
Vanaf luchthaven Marrakesh Menara rekent u op een krappe vijftien minuten met de auto tot aan de poorten van de medina, maar houd in gedachten dat het laatste stuk naar uw riad doorgaans te voet gaat. De koetsen rijden rond de wallen en vormen een aangename manier om de muren en de poorten te bekijken, op voorwaarde dat u ook daar het bedrag vooraf vastlegt.
Veelgestelde vragen
Wat is de medina van Marrakesh?
Het is de historische oude stad, een ommuurde wijk die rond 1070 werd gesticht en door rode lemen wallen wordt omsloten. Zij brengt de souks, de oude monumenten, de riads en het plein Jemaa el-Fna samen, en staat sinds 1985 op de werelderfgoedlijst van UNESCO.
Waarom staat zij op de werelderfgoedlijst?
Zij werd in 1985 ingeschreven omdat zij een uitzonderlijk goed bewaard middeleeuws stedelijk geheel is dat de architectuur in het hele islamitische Westen heeft beïnvloed. Het beschermde geheel omvat de Koutoubia, de wallen en hun poorten, meerdere paleizen, de Ben Youssef-medersa, de Saadische graven en het plein Jemaa el-Fna.
Is de medina gevaarlijk?
Nee, de medina is over het algemeen veilig voor bezoekers, ook ’s avonds op de drukke doorgangen. De belangrijkste hinder bestaat uit valse gidsen en kleine trucs, gemakkelijk te vermijden door ongevraagde hulp vriendelijk af te wijzen en elke prijs vooraf vast te leggen.
Hoeveel tijd hebt u nodig voor een bezoek?
Reken op minstens één volle dag om Jemaa el-Fna, de souks en twee of drie grote monumenten te zien. Wilt u de verschillende wijken verkennen, door de derbs dwalen en alle plekken bezoeken, plan dan eerder twee tot drie dagen.
Kunt u in de medina overnachten?
Ja, en het is zelfs de meest authentieke ervaring: de medina telt honderden riads, die traditionele gastenverblijven rond een binnenplaats. Kies bij voorkeur een riad dicht bij een berijdbaar toegangspunt wanneer u zware bagage hebt, want het laatste stuk gaat vaak te voet.
Hoe voorkomt u dat u verdwaalt?
Leg oriëntatiepunten vast zoals het plein Jemaa el-Fna en de minaret van de Koutoubia, download een kaart voor gebruik zonder internet en noteer het exacte adres van uw riad. Bij twijfel vraagt u de weg aan een winkelier die in zijn zaak zit, en niet aan iemand die u uit het niets aanspreekt.
Welk adres geeft u aan een taxichauffeur?
Geef de naam van de dichtstbijzijnde poort, dus bijvoorbeeld Bab Agnaou of Bab Doukkala, en niet het volledige adres van uw riad. De derbs zijn te smal voor een auto, dus een chauffeur brengt u tot aan een berijdbaar punt. Vraag uw riad vóór vertrek welke poort dat is en laat iemand u opwachten wanneer u met koffers of in het donker aankomt.
Samengevat
De medina van Marrakesh is het werkelijke kloppende hart van de rode stad en blijft een van de krachtigste ervaringen die Marokko biedt: verlies u in haar derbs, laat u door haar souks verrassen, en u begrijpt waarom zij reizigers al bijna duizend jaar betovert. Onthoud voor de praktijk drie dingen die vanuit Nederland en België het verschil maken: geef een chauffeur de naam van een poort en niet uw adres, neem contant geld in dirham mee met een kredietkaart erbij, en wijs ongevraagde hulp af met een rustig la, choukran. De rest regelt de stad zelf.
Nuttige bronnen
- De medina van Marrakesh op de werelderfgoedlijst van UNESCO
- Reisadvies Marokko van de Nederlandse overheid
- Reisadvies Marokko van Belgische Buitenlandse Zaken
Afbeeldingen onder vrije licentie via Wikimedia Commons: daken en wallen van de medina © Misa.stefanovic.07 (CC BY-SA 4.0); steegje in de medina © Omalihy (CC BY-SA 4.0); Bab Agnaou © Safia Shutterbug (CC BY-SA 3.0). Bronnen: UNESCO en Wikipedia. Redactionele onafhankelijkheid: dit artikel is informatief en onafhankelijk; wij zijn niet verbonden aan enige riad, zaak of agentschap. De vermelde prijzen, uren en toegangsgegevens zijn zuiver richtinggevend en kunnen wijzigen door seizoen, feestdagen en beslissingen van de plekken zelf. Toets de officiële uren en toegangsvoorwaarden vóór uw bezoek.
