Leerlooierijen van Marrakesh: bezoek en oplichting vermijden

De leerlooierijen van Marrakesh zijn een van die plekken waarover de meningen uiteenlopen: sommige reizigers houden er een sterke, authentieke herinnering aan over, anderen onthouden vooral opdringerige ronselaars en munt die gratis wordt aangeboden en daarna aangerekend. De waarheid ligt ertussenin. Ja, het is een eeuwenoude en boeiende plek, een van de weinige waar u leer nog met de hand bewerkt ziet worden zoals acht eeuwen geleden. Maar ja, het is ook een van de hoekjes van de medina waar kleine oplichterij het vaakst voorkomt. Het korte antwoord: de omweg is de moeite waard als u van ambacht en echte stukjes dagelijks leven houdt, op voorwaarde dat u voorbereid aankomt.

Hoe bezoekt u ze met een gerust gevoel? Door vooraf te weten wat u te wachten staat: de geur, die sterk is, de ligging in de wijk Bab Debbagh in het noordoosten van de medina, en vooral het spel van de valse gidsen die u vastgrijpen nog vóór u de ingang bereikt. Deze gids legt uit waar de looierijen liggen, hoe het ambacht werkt, welke trucs er bestaan, of u een gids nodig hebt, wat u koopt en hoe u onderhandelt, wat het verschil is met de beroemde looierijen van Fez, en wat de Europese invoerregels zeggen over het leer dat u mee naar huis neemt.

In het kort

• Waar: de wijk Bab Debbagh, noordoostelijk in de medina van Marrakesh.
• Toegangsprijs: er is geen officiële kassa, maar men vraagt een fooi. Reken 20 tot 50 MAD, dus 2 tot 5 euro, nooit meer.
• Duur: 20 tot 40 minuten volstaat ruimschoots.
• Valkuil nummer één: valse gidsen en het takje munt dat wordt aangeboden en daarna aangerekend.
• Wat u meeneemt: dichte schoenen, een sjaal en klein geld.
• Bij terugkeer: leer mag de Europese Unie in, maar reptielenhuid en beschermde soorten niet.
• Oordeel: authentiek en fotogeniek, maar met de nodige voorzichtigheid te benaderen.

MoroccoAirport.com is een onafhankelijke reisgids. Wij hebben geen band met ONDA, noch met enige looierij, coöperatie of gids in Marrakesh; ons advies is neutraal en bedoeld om u van de plek te laten genieten zonder afgezet te worden.

Waar de looierijen liggen: Bab Debbagh

De looierijen zijn geconcentreerd in de wijk Bab Debbagh, letterlijk de poort van de leerlooiers, aan de uiterste noordoostrand van de medina. Dat is geen toeval: sinds de tijd van de Almoraviden, in de twaalfde eeuw, is de leerbewerking altijd naar de rand van de historische stad geduwd. De reden is zeer praktisch, namelijk de geur. Het behandelen van huiden geeft krachtige dampen af die men niet duldde in de buurt van moskeeën, voedselsouks of woonwijken. De kuipen kwamen dus bij de stadsmuren te liggen, dicht bij een poort en een waterbron om het afval weg te spoelen.

Om Bab Debbagh te bereiken hebt u twee mogelijkheden. Of u vertrekt te voet uit het hart van de medina — reken op 20 tot 30 minuten lopen vanaf het Jemaa el-Fna-plein, door een doolhof van steegjes dat hoe dichter u komt steeds volkser en minder toeristisch wordt. Of u neemt een petit taxi en vraagt naar Bab Debbagh of Place Moukef, het dichtstbijzijnde kruispunt. Vanaf daar wijzen bordjes en vooral omstanders u de weg, soms iets te gretig, waarover verderop meer. Hoe u taxi’s gebruikt en wat een rit mag kosten, staat in onze gids over vervoer in Marrakesh.

U moet de aard van de plek begrijpen: dit zijn geen looierijen in de zin van een afgesloten bezienswaardigheid met een loket en openingsuren. Het zijn werkende ateliers, verspreid rond de poort, waar ambachtslieden dagelijks aan de slag zijn. U stapt dus een productieplek binnen, geen museum. Daarin schuilt de hele charme, en tegelijk de hele moeilijkheid, want zonder officieel kader staat de deur wijd open voor tussenpersonen van allerlei slag.

Hoe een traditionele looierij werkt

Wat een looierij in Marrakesh zo fascinerend maakt, is dat het proces in eeuwen nauwelijks veranderd is. Alles gebeurt met de hand, zonder machines en zonder industriële chemie. Het zicht op tientallen ronde kuipen in de grond, gevuld met gekleurde of melkachtige vloeistoffen, met mannen die tot aan hun dijen in de huiden staan, lijkt zo uit de middeleeuwen weggelopen.

Het werk begint bij de aankomst van de ruwe huiden — rund, schaap, geit, dromedaris — nog bedekt met haar en vlees. Ze gaan eerst in kuipen met ongebluste kalk, water en zout. Die fase doet de huid zwellen, maakt het haar los en verwijdert resterend weefsel. De huiden blijven er dagen in, soms weken, en worden daarna met een mes afgeschraapt.

Dan volgt de fase die bezoekers het meest verrast: het verzachtende bad. De huiden weken in een gegist mengsel rijk aan ammoniak, waarvan het bekendste traditionele bestanddeel duivenmest is. Dat is geen toeristenlegende: de ammoniak tast keratine aan en maakt het leer soepel en plooibaar. Veel looierijen hielden vroeger zelfs een eigen duiventil om de grondstof te verzekeren. Soms worden dierlijke urine en andere natuurlijke middelen toegevoegd. Het is grotendeels dit bad dat de plek haar kenmerkende geur geeft.

Eenmaal verzacht gaan de huiden naar het verven. Ook daar krijgen natuurlijke pigmenten de voorkeur: saffraan of munt voor geel, henna voor oranje, klaproos of meekrap voor rood, indigo voor blauw, granaatappelschors of munt voor groen. De ambachtslieden kneden de huiden in de kleurkuipen, met handen en voeten, één tot drie dagen naargelang de gewenste intensiteit. Ten slotte worden de leren in de zon uitgespreid, op daken of pal op de stadsmuren, om te drogen. Dat laatste beeld, tientallen gekleurde huiden te drogen, siert talloze foto’s van Marrakesh.

Dit ambacht is lichamelijk zwaar. De looiers werken vaak blootsvoets in de kuipen, blootgesteld aan dampen en kalk, in een beroep dat van vader op zoon gaat. Het van dichtbij zien verklaart waarom Marokkaans leer wereldfaam heeft, en waarom een goed paar babouches of een degelijke poef een reële prijs heeft.

De geur en het beroemde takje munt

Laten we eerlijk zijn over de geur, want dat is het eerste wat u treft. Tussen de kalk, de gisting en vooral de duivenmest hangt er een scherpe damp die in de keel bijt. Onverdraaglijk is het niet voor iedereen, maar gevoelige mensen kunnen misselijk worden, zeker bij warm weer wanneer de kuipen opwarmen in de zon.

Vandaar de traditie van het takje munt, gekscherend het Marokkaanse gasmasker genoemd. Bij de ingang zal vrijwel altijd iemand u een bosje verse munt aanreiken om onder uw neus te houden: de muntgeur maskeert de stank doeltreffend. Het is een nuttig gebaar dat in de plaatselijke gewoonte wortelt.

Let wel op: in dit ogenschijnlijk gastvrije gebaar schuilt een van de meest voorkomende kleine trucs van de plek. De munt wordt gepresenteerd als een cadeau, maar aan het eind van het bezoek vraagt dezelfde persoon er een muntstuk voor, of zelfs enkele euro’s. Het beste is uw eigen takje munt mee te brengen, voor enkele dirham te koop bij de kraampjes onderweg, of eenvoudigweg een sjaal die u bevochtigt en voor uw neus houdt. Aanvaardt u de aangeboden munt toch, ga er dan van uit dat ze niet gratis is en leg vooraf een klein muntstuk apart, niet meer.

De gangbare trucs en hoe u ze ontwijkt

Dit is de kern van de zaak, en de reden waarom zoveel reizigers gefrustreerd vertrekken. De looierijen bundelen enkele klassieke trucs. Ze kennen is al de halve ontmanteling.

De valse gids die u begeleidt

Dit is de koning van de trucs. Terwijl u Bab Debbagh nadert, knoopt een vriendelijke jongeman een gesprek aan, waarschuwt dat de looierijen die kant op liggen maar dat het ingewikkeld is, of dat het vandaag gesloten is en dat hij een andere ingang kent. Hij loopt mee, becommentarieert vaag de kuipen, reikt u een takje munt aan, en eist bij het buitengaan een fooi die allesbehalve symbolisch is: 100, 200 dirham, soms meer, met een aandrang die ongemakkelijk wordt. En dat alles zonder officiële gids te zijn. Onthoud dat echte gidsen in Marokko een officieel insigne van de overheid dragen; wie zonder insigne zijn diensten aanbiedt, is per definitie een valse gids.

De druk om te kopen

Zodra u zich schuldig voelt, omdat iemand u rondleidde, iets gaf of iets uitlegde, begint de verkoop: er wordt thee geschonken, stukken worden voor u opgestapeld, openingsprijzen zijn buitensporig, en dan volgt de zin dat u de ambachtsman in leven houdt. U hebt het volste recht om nee te zeggen en weg te lopen.

• Besluit vooraf niets gratis te aanvaarden: geen munt, geen begeleiding, geen thee.
• Wijs beleefd maar beslist af: een «la, choukran» zonder uw pas te vertragen werkt zeer goed.
• Spreek de prijs af VÓÓR enige dienst. Laat u rondleiden, zeg dan duidelijk 20 dirham en niet meer, en houd daaraan vast.
• Houd klein geld gescheiden van de rest, zodat u geen groot biljet hoeft te tonen.
• Wees niet bang weg te lopen. Geen enkele aankoop is verplicht, hoe overtuigend het schouwspel ook is.

Hebt u een gids nodig?

Technisch gezien niet: u bezoekt de looierijen vrij, zonder gids, want er is kassa noch vast parcours. Veel reizigers gaan op eigen houtje en redden zich prima met de regels hierboven.

Toch biedt een officiële gids, met insigne, hier reële voordelen. Zijn aanwezigheid alleen al houdt ronselaars op afstand. Hij kent de ambachtslieden, kan u in een echt atelier binnenbrengen in plaats van in een toeristenval, en legt het proces werkelijk uit. En hij behoedt u ervoor te verdwalen in de slecht aangeduide steegjes. Het tarief voor een officiële gids voor een halve dag in de medina ligt doorgaans rond 200 tot 400 MAD, met de looierijen als een van de stops. De volledige afweging staat in onze gids over een gids in Marrakesh.

Wat u koopt en hoe u onderhandelt

Het leer dat in de looierijen bewerkt wordt, voedt een groot deel van het ambacht in de stad. Rond Bab Debbagh en in de souks vindt u een heel gamma lederwaren.

Deze prijzen zijn louter richtinggevend: ze wisselen enorm met de kwaliteit, uw onderhandelingskunst en het seizoen. Onderhandelen is hier de norm en niet de uitzondering. Enkele beginselen: de eerste prijs is vaak twee tot vier keer de werkelijke waarde. Bied rustig een derde of zelfs een kwart, en laat het gesprek rond de helft van de openingsprijs uitkomen. Blijf glimlachen, toon niet te veel gretigheid, en doe gerust alsof u vertrekt; dat is vaak het moment waarop de echte prijs verschijnt.

Controleer altijd de kwaliteit. Een scherpe chemische geur, loslatende naden of een kleur die op uw vingers afgeeft zijn slechte tekens. En koop niet gehaast bij de uitgang van de looierijen, onder druk. Verken, vergelijk en koop liever in de souks, waar de keuze groter is en de concurrentie de prijzen drukt.

Leer meenemen naar Nederland of België

Hier staat iets dat in geen enkele algemene gids over deze plek staat, en dat juist voor reizigers uit de Europese Unie telt. Gewoon leer van rund, schaap, geit of dromedaris mag zonder probleem mee. Wat niet mag, is leer of huid van beschermde soorten: reptielenhuid, slangen- en hagedissenleer, en alles wat onder de CITES-conventie valt. Die stukken worden aan de grens in beslag genomen, ook als de verkoper verzekert dat het mag.

Twee andere punten. Uw vrijstelling bij terugkeer bedraagt 430 euro per persoon bij aankomst door de lucht; koopt u meerdere poefs of een dure tas, dan telt dat mee en geeft u het aan bij de douane. En ambachtelijk gelooid leer is niet getest tegen de Europese grenswaarden voor chroom VI, net zomin als geglazuurd aardewerk getest is op lood. Dat is geen reden om niets te kopen, wel een reden om een stuk met een scherpe chemische geur te laten liggen en nieuw leer eerst te luchten. Meer over wat er wel en niet mee mag, staat in onze gids over de douane in Marokko.

Marrakesh of Fez: welke looierijen?

Veel reizigers halen de twee door elkaar, of verwachten in Marrakesh te zien wat ze op foto’s van Fez zagen. Laten we dat rechtzetten, want het verschil is aanzienlijk. De beroemdste looierijen van Marokko, en vermoedelijk ter wereld, zijn die van Fez, met name de Chouara-looierij en haar indrukwekkende schaakbord van gekleurde kuipen, bewonderd vanaf de terrassen van de omliggende winkels. Dat is een spectaculair en uitgestrekt zicht, en het zinnebeeld van Marokkaans leer.

Die van Marrakesh, bij Bab Debbagh, zijn merkbaar bescheidener van omvang en minder ansichtkaartachtig. Ze liggen verspreider, zijn minder geregisseerd, en het uitzicht van bovenaf is minder fotogeniek. Daartegenover staat dat ze vaak als authentieker worden ervaren en minder overlopen worden door touringcars. U voelt er eerder de sfeer van een buurtatelier dan van een te bezoeken plek.

De eerlijke conclusie: droomt u van het iconische beeld van uitgestrekte veelkleurige kuipen, ga dan naar Fez en niet naar Marrakesh. Bent u in Marrakesh en nieuwsgierig naar het proces van dichtbij, dan is Bab Debbagh een kijkje waard, zolang u het grote decor van Fez niet verwacht.

Praktische tips voor uw bezoek

• Het uur: kom in de ochtend, idealiter tussen negen en elf. Dan zijn de looiers het actiefst, is het licht zacht en blijven hitte en geur draaglijk. Midden op een zomernamiddag warmen de kuipen op en wordt de geur agressiever.
• Wat u draagt: dichte schoenen zijn een must, want de grond is nat, modderig, glad en vuil. Vermijd lichte kleding waaraan u gehecht bent; spatten kunnen. Een sjaal om uw hals dient meteen als geurmasker.
• De camera: foto’s worden geduld, maar vraag altijd toestemming voordat u een looier van dichtbij fotografeert. Sommigen vragen een muntstuk in ruil; dat mag u beslissen, maar leg het beginsel vast vóór u begint te fotograferen.
• Contant geld: houd kleine biljetten van 10 en 20 dirham apart bereikbaar. Zo hoeft u geen groot biljet te tonen.
• Totale duur: 20 tot 40 minuten volstaat. Wijd er niet uw hele dag aan; combineer het met een wandeling door de noordelijke medina en langs de stadsmuren.
• Veiligheid: de wijk is volks en over het algemeen veilig, maar weinig toeristisch. Let op uw spullen en ga er niet alleen heen na het donker, wanneer de steegjes leeglopen.

Met kinderen naar de looierijen?

Eerlijk antwoord: voor jonge kinderen is dit geen geslaagd uitstapje. De geur is scherp, de grond is glad en nat, er staan open kuipen met kalk en gistende vloeistof, en er is geen hek of afbakening. Een kind dat uitglijdt, glijdt in iets waar u het liever niet in hebt. Daar komt bij dat de ronselaars zich op een gezin met kinderen juist ijveriger storten, omdat ouders moeilijker doorlopen.

Reist u met tieners die belangstelling hebben voor ambacht, dan is het wel een sterk bezoek, mits u het kort houdt en vooraf uitlegt wat ze gaan ruiken. Met kleintjes kiest u beter voor de leerateliers in de souks, waar hetzelfde vakmanschap zichtbaar is zonder de kuipen, de damp en de gladde vloer.

Is het ethisch? Dier en mens

Laten we eerlijk zijn, want het is een terechte vraag. Een looierij verwerkt dierenhuiden — rund, schaap, geit, dromedaris — die in de overgrote meerderheid uit de voedselketen komen. De dieren worden niet voor hun huid geslacht; die is een bijproduct van het vlees. In die zin benut Marokkaans leer een grondstof die hoe dan ook zou bestaan.

Twee punten verdienen het wel duidelijk gezegd te worden. Traditioneel looien is niet bepaald milieuvriendelijk: kalk, organische resten en sommige kleurstoffen belanden in het afvalwater, met een reële plaatselijke impact. Er zijn moderniseringsinspanningen, maar de eeuwenoude kuipen blijven ambachtelijk. En de arbeidsomstandigheden van de looiers zijn hard: langdurig contact met kalk en ammoniakdampen, hitte en zware inspanning, voor bescheiden inkomens. Het respect dat we die ambachtslieden verschuldigd zijn, betekent ook hen niet tot een fotoattractie te herleiden.

Betekent dat dat u de looierijen moet boycotten? Niet noodzakelijk. Respectvol bezoeken, een eerlijke prijs betalen voor een degelijk stuk dat de ambachtsman werkelijk beloont, en het ecosysteem van valse gidsen niet voeden, zijn manieren om een bedreigd ambacht te steunen zonder de uitwassen goed te praten. Ieder beslist naar eigen gevoel; het belangrijkste is dat u geïnformeerd komt.

Veelgestelde vragen

Kost een bezoek aan de looierijen geld?

Er is geen officieel toegangsbewijs. In de praktijk vraagt men een fooi voor de toegang of voor de rondleiding. Een bedrag van 20 tot 50 MAD, dus 2 tot 5 euro, is al royaal; geef niet toe als men 100 dirham of meer vraagt.

Hoe komt u van Jemaa el-Fna naar Bab Debbagh?

Te voet duurt het 20 tot 30 minuten door de medina, richting noordoosten. Met een petit taxi vraagt u naar Bab Debbagh of Place Moukef; een rit binnen de stad kost enkele tientallen dirham op de meter.

Is de geur echt onverdraaglijk?

Hij is sterk, door de kalk en de duivenmest, maar enkele minuten lang goed te doen. Een takje munt of een sjaal onder uw neus volstaat. Zeer gevoelige mensen zullen het onaangenaam vinden, vooral bij warm weer.

Mag ik het leer dat ik koop meenemen naar de EU?

Gewoon leer van rund, schaap, geit of dromedaris mag mee. Leer van beschermde soorten, zoals reptielen- en slangenhuid, mag niet en wordt in beslag genomen. Houd ook uw vrijstelling van 430 euro per persoon in het oog en geef aan wat daarboven uitkomt.

Zijn de looierijen van Marrakesh zo mooi als die van Fez?

Nee. In omvang en schouwspel zijn die van Fez, met de Chouara-looierij, veel indrukwekkender. Die van Marrakesh, bij Bab Debbagh, zijn bescheidener maar vaak authentieker en minder overlopen door toeristen.

Koopt u het leer het best ter plaatse?

Dat is niet verplicht en vaak geen goed idee, want de verkoopdruk is er groot. Vergelijk en koop liever in de souks, waar de keuze groter is en u rustig kunt onderhandelen.

Samengevat

De looierijen van Marrakesh bieden een zeldzame duik in een duizend jaar oud ambacht, op voorwaarde dat u geïnformeerd aankomt, de valse gratis diensten afwijst en uw portemonnee in het oog houdt. Goed voorbereid neemt u een mooi stukje authentiek dagelijks leven mee naar huis in plaats van een slechte herinnering. En denkt u aan een aankoop, lees dan eerst onze gids over souvenirs uit Marokko, die uitlegt wat echt is en wat de Europese regels toelaten.

Nuttige bronnen

• CITES, de conventie over handel in beschermde soorten
• Nederlandse Douane: vrijstellingen en verboden goederen
• Belgische Douane en Accijnzen

Afbeeldingen onder vrije licentie via Wikimedia Commons: © mwanasimba (CC BY-SA 2.0); © Pierre André Leclercq (CC BY-SA 4.0); © Omalihy (CC BY-SA 4.0). Prijzen in dirham en euro zijn louter richtinggevend en kunnen wisselen met het seizoen, de kwaliteit en uw onderhandeling.