De Ben Youssef madrasa, in het Frans médersa Ben Youssef, is de grootste oude koranschool van Marokko en een van de indrukwekkendste monumenten van Marrakech. Ze werd in de veertiende eeuw gesticht door de Merinidische sultan Abu al-Hasan en in de zestiende eeuw volledig herbouwd door de Saadische sultan Abdallah al-Ghalib, die het werk in 1564-1565 voltooide. Eeuwenlang woonden en studeerden hier generaties studenten in theologie en islamitisch recht. Na bijna vier jaar zorgvuldige restauratie ging de madrasa in april 2022 weer open voor het publiek. U bewondert er een prachtige binnenplaats, een gebedszaal met koepel en meer dan 130 oude studentenkamers, versierd met zellige, gebeeldhouwd stucwerk en cederhout. Reken op ongeveer 50 dirham entree voor buitenlandse bezoekers en op een bezoek van een uur tot anderhalf uur.
Let op: de openingstijden en de prijzen in deze gids zijn indicatief en kunnen veranderen, bijvoorbeeld rond religieuze feestdagen. Controleer ze kort voor uw bezoek ter plaatse of bij de officiële bronnen.
In het kort: de Ben Youssef madrasa
- Wat is het? Een oude koranschool, een madrasa, uit de veertiende tot zestiende eeuw: de grootste van Marokko.
- Waar? In de medina, bij het plein Ben Youssef en het Museum van Marrakech, in het historische hart van de stad.
- Openingstijden: elke dag van 9.00 tot 19.00 uur, tijdens de ramadan van 9.00 tot 16.30 uur.
- Prijs: indicatief 50 dirham voor buitenlandse volwassenen, 20 dirham voor Marokkaanse volwassenen, 10 dirham voor kinderen onder de 12 jaar en 30 dirham per persoon voor groepen van meer dan 20 personen.
- Tickets: meestal gewoon aan de ingang te koop.
- Duur: een uur tot anderhalf uur om alles rustig te bekijken.
- Kleding: schouders en knieën bedekt wordt op prijs gesteld.
- Niet missen: de grote binnenplaats met het bassin, de gebedszaal met de koepel en de studentenkamers op de verdieping.
De Ben Youssef madrasa is geen monument dat u even van een lijstje afstreept. Het is een les in architectuur, een samenvatting van het vakmanschap van de Marokkaanse ambachtslieden en een plek met een sterke geestelijke lading. In deze gids leest u wat een madrasa precies is, hoe de geschiedenis van het gebouw verliep, welke ruimtes en materialen u ziet, en alle praktische informatie om uw bezoek voor te bereiden. De madrasa hoort bij de vaste hoogtepunten van onze gids wat te doen in Marrakech.
Wat is de Ben Youssef madrasa? Uitleg voor bezoekers
Het woord madrasa, in Marokko vaak geschreven als medersa, betekent in de islamitische wereld een instelling voor hoger onderwijs. In het Nederlands spreekt men meestal van een koranschool, maar dat woord dekt de lading maar half. Het ging niet alleen om een school waar men de Koran leerde reciteren, maar om een echt college waar theologie, islamitisch recht, de fiqh, Arabische grammatica, logica, wiskunde en sterrenkunde werden onderwezen. Een madrasa combineerde twee functies: een plek van onderwijs en een internaat waar studenten woonden die uit heel Marokko kwamen, en soms van veel verder, om les te volgen bij de meesters van de stad.
De Ben Youssef madrasa neemt daarin een bijzondere plaats in. Met een oppervlakte van enkele duizenden vierkante meters en een capaciteit die volgens sommige bronnen tot 900 studenten kon oplopen, was ze de grootste instelling van dit type in Marokko. Ze dankt haar naam aan de naburige Ben Youssef-moskee, die zelf werd genoemd naar de Almoravidische sultan Ali ibn Yusuf, die in de twaalfde eeuw regeerde en aan wie Marrakech een grote bloei te danken heeft. Samen met de vlakbij gelegen Almoravidische Koubba vormen de madrasa en de moskee een van de dichtste historische ensembles van de medina.
Een praktisch verschil dat veel bezoekers verwart: de madrasa is een museum geworden en voor iedereen te bezoeken, terwijl de moskee ernaast, zoals de meeste moskeeën in Marokko, een gebedshuis is dat niet als bezienswaardigheid openstaat. U bezoekt dus de oude school, niet de moskee.
Wat het monument zo beroemd maakt, is de werkelijk buitengewone rijkdom van de versiering. Vrijwel elke vierkante centimeter is bewerkt: de muren zijn bedekt met zellige in eindeloze geometrische patronen, het gebeeldhouwde stucwerk vormt kant van gips, het cederhout is versierd met kalligrafie en arabesken, en marmer bekleedt vloeren en zuilen. De Ben Youssef madrasa geldt daarom als een van de hoogtepunten van de Spaans-Moorse kunst en als een absoluut meesterwerk van het Marokkaanse ambacht.
Openingstijden, tickets en prijs van de koranschool
Dit is alle praktische informatie om uw bezoek te plannen. De tijden en tarieven zijn indicatief en kunnen veranderen: het is verstandig om de actuele gegevens te controleren voordat u op pad gaat.
| Onderwerp | Indicatieve informatie |
|---|---|
| Openingstijden | Elke dag van 9.00 tot 19.00 uur |
| Tijdens de ramadan | Van 9.00 tot 16.30 uur |
| Sluitingsdag | In principe geen vaste sluitingsdag, aangepaste tijden op sommige religieuze feestdagen |
| Buitenlandse volwassenen | Ongeveer 50 dirham |
| Marokkaanse volwassenen | Ongeveer 20 dirham, op vertoon van een identiteitsbewijs |
| Kinderen onder de 12 jaar | Ongeveer 10 dirham |
| Groepen van meer dan 20 personen | Ongeveer 30 dirham per persoon |
| Bezoekduur | Een uur tot anderhalf uur |
Openingstijden
De madrasa is in een gewone periode elke dag van de week open, van 9.00 tot 19.00 uur. Tijdens de ramadan zijn de tijden korter: dan is ze open van 9.00 tot 16.30 uur. Er is in principe geen wekelijkse sluitingsdag, maar de tijden kunnen op bepaalde religieuze feestdagen worden aangepast. Reist u tijdens de vastenmaand, lees dan ook onze gids over Marrakech tijdens de ramadan.
Tickets kopen
Tickets koopt u meestal gewoon ter plaatse, bij de ingang van het monument. Er bestaat een systeem voor online kaartverkoop, maar dat kan tijdelijk buiten gebruik zijn; informeer vooraf als u wilt reserveren. Zorg voor wat contant geld of een betaalkaart, afhankelijk van de betaalmiddelen die op de dag van uw bezoek worden aanvaard. Kleine biljetten zijn in de medina altijd handig. Meer over pinnen en betalen leest u in onze gids over geld en betalen in Marrakech.
Hoeveel tijd trekt u uit?
Een volledig en rustig bezoek duurt een uur tot anderhalf uur. Houdt u van fotografie of architectuur, dan kunt u er gemakkelijk langer blijven, bijvoorbeeld om van het licht te genieten en de groepen te ontwijken. De madrasa is niet enorm groot, maar de dichtheid van de details nodigt uit om langzaam te lopen en omhoog te kijken: elk plafond en elke latei heeft een verrassing in petto.
Kleding: wat trekt u aan in de madrasa?
Veel bezoekers vragen zich af of er een kledingvoorschrift geldt. De madrasa is geen actief gebedshuis meer, maar wel een monument met een sterke geestelijke betekenis, midden in een traditionele wijk. Kleding die de schouders en de knieën bedekt, wordt daarom op prijs gesteld, voor mannen en voor vrouwen. Een lichte broek of een lange rok en een shirt met korte mouwen volstaan. Een hoofddoek is niet verplicht.
Denk daarnaast aan het klimaat en aan de weg ernaartoe. Marrakech kan erg warm zijn, zeker van mei tot september, dus een fles water en een hoed zijn welkom. U loopt door de smalle straatjes van de soeks en op de verdieping van de madrasa over smalle trappen: comfortabele, dichte schoenen zijn dus een goed idee. Meer advies over wat u in de stad draagt, vindt u in onze gids kleding in Marrakech.
De geschiedenis van de Ben Youssef madrasa
Het gebouw dat u vandaag bezoekt, is het resultaat van een Merinidische stichting, een Saadische wederopbouw, vier eeuwen onderwijs en een grote restauratie in de eenentwintigste eeuw. Het overzicht hieronder zet de belangrijkste data op een rij.
| Jaartal | Gebeurtenis |
|---|---|
| Rond 1350 | De Merinidische sultan Abu al-Hasan laat een eerste college op deze plek bouwen |
| 1564-1565 | De Saadische sultan Abdallah al-Ghalib voltooit de volledige wederopbouw, het jaar 972 van de Hidjra |
| 1916 | De madrasa wordt beschermd als nationaal historisch monument |
| Jaren zestig | Het onderwijs houdt definitief op |
| 1985 | De medina van Marrakech, met de madrasa, komt op de Werelderfgoedlijst van UNESCO |
| Januari 2017 | Na een koninklijk bezoek aan de oude medina start een grote restauratie |
| April 2022 | De madrasa gaat weer open voor het publiek |
Een Merinidische stichting in de veertiende eeuw
De oorsprong van de madrasa ligt in de veertiende eeuw. De Merinidische sultan Abu al-Hasan ibn Uthman, vaak de Zwarte Sultan genoemd, liet hier rond 1350 een eerste college bouwen. De Merinieden, de dynastie die Marokko toen vanuit Fez bestuurde, waren grote bouwers van madrasa’s: aan hen danken we de mooiste madrasa’s van Fez, zoals de Bou Inania en de Al Attarine. De bouw van een belangrijk college in Marrakech paste in hun beleid om kennis en koninklijk gezag uit te stralen. Wie later ook naar Fez reist, vindt die verwante madrasa’s terug in onze gids wat te doen in Fez.
De Saadische wederopbouw van Abdallah al-Ghalib
De madrasa die u vandaag bezoekt, is echter niet het oorspronkelijke Merinidische gebouw. In de zestiende eeuw kwam de Saadische dynastie aan de macht en maakte zij Marrakech tot haar prestigieuze hoofdstad. De Saadische sultan Abdallah al-Ghalib besloot de madrasa volledig te herbouwen in een ongekend weelderige stijl. De werken werden voltooid in 1564-1565, het jaar 972 van de Hidjra. Een inscriptie in de madrasa zelf bewaart de herinnering aan die datum, in een poëtische formule over de jaren die sinds de Hidjra waren verstreken.
Die Saadische wederopbouw gaf het monument zijn huidige gezicht: een groot vierkant grondplan rond een centrale binnenplaats, een rijk versierde gebedszaal en een netwerk van kleine binnenhoven die toegang geven tot de studentenkamers. De Saadiërs lieten edele materialen aanvoeren, zoals marmer uit Carrara in Italië, en zetten de beste ambachtslieden in om elk oppervlak te versieren. Dezelfde dynastie liet ook de Saadische graven en het El Badi-paleis na, twee andere bezienswaardigheden die goed bij dit bezoek passen.
Vier eeuwen onderwijs, daarna de stilte
Meer dan vier eeuwen lang bleef de madrasa een levendige plek van kennis. De studenten, de tolba, woonden in de kleine kamers op twee verdiepingen, studeerden in de galerijen en baden in de gebedszaal. De madrasa werkte als een kleine stad in de stad, met eigen regels, een eigen ritme van gebed en studie en een sfeer van ingetogen studie. Pas in de twintigste eeuw, in de jaren zestig, hield het onderwijs definitief op, omdat de instelling niet meer aan de eisen van het moderne onderwijs kon voldoen.
De erfgoedwaarde van het monument werd al vroeg erkend: het werd in 1916 beschermd als nationaal historisch monument. In 1985 kwam het, samen met de hele medina van Marrakech, op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Op de officiële pagina van UNESCO over de medina van Marrakech leest u meer over de achtergrond van die internationale erkenning.
De grote restauratie en de heropening in 2022
Na tientallen jaren slijtage en intensief toerisme had de madrasa dringend een opknapbeurt nodig. Na een koninklijk bezoek aan de oude medina in januari 2017 werd een groot restauratie- en herwaarderingsproject gestart onder leiding van het ministerie van Habous en Islamitische Zaken. Het project kostte in totaal ongeveer 61 miljoen dirham en had als doel het historische erfgoed van de oude stad te bewaren.
Bij de restauratie, die bijna vier jaar duurde, werden de traditionele technieken van het Marokkaanse ambacht nauwgezet gevolgd: zellige met de hand gehakt, stucwerk gebeeldhouwd en cederhout bewerkt volgens eeuwenoude handgrepen. Het doel was niet om alles nieuw te maken, maar om het oorspronkelijke decor te versterken, te reinigen en getrouw te herstellen. In april 2022 ging de madrasa weer open, en de bezoeker ziet nu een monument dat als herboren lijkt, met kleuren en reliëfs die weer volop schitteren.
Architectuur en decor: wat u ziet tijdens het bezoek
De kracht van de Ben Youssef madrasa ligt in de samenhang van haar architectuur en in de eindeloze rijkdom van haar decoraties. Dit zijn de ruimtes die u tijdens uw bezoek doorloopt.
De grote binnenplaats en het bassin
Het hart van de madrasa is de grote open binnenplaats, geplaveid met marmer, met in het midden een rechthoekig bassin. Dat bassin diende voor de rituele wassingen, maar heeft ook een grote esthetische rol: het weerspiegelt de versierde gevels en het wisselende licht van de lucht boven Marrakech, met een treffend spiegeleffect. Rond de binnenplaats zijn de muren in lagen opgebouwd: onderaan zellige met geometrische motieven, daarboven een brede band van opengewerkt stucwerk, en als bekroning fijn bewerkt cederhout. Hier worden de bekendste foto’s van het monument gemaakt.
De gebedszaal en de koepel
In het verlengde van de binnenplaats ligt de gebedszaal, een van de meest verfijnde ruimtes van de madrasa. Ze bestaat uit drie beuken, gescheiden door zuilen van roze marmer die bogen dragen. Daarboven heeft een centrale koepel kleine vensters die een zacht, gedempt licht doorlaten. In de achterwand bevindt zich de mihrab, de nis die de richting van Mekka aangeeft, omlijst door stucwerk en zeer fijne inscripties. De sfeer is er stil en ingetogen; houd uw stem hier vanzelf wat zachter.
De studentenkamers: meer dan 130 cellen
Dit is misschien het ontroerendste deel van het bezoek. De madrasa telt meer dan 130 studentenkamers, verdeeld over twee verdiepingen en bereikbaar via verschillende kleine binnenhoven die licht en lucht naar de cellen brengen. Deze vaak piepkleine kamers waren het thuis van de tolba tijdens hun studiejaren. Wie via de smalle trappen naar boven gaat, ontdekt de nissen van hout en gips, waarvan sommige uitkomen op sierlijke vensters met houten traliewerk, de moucharabieh, die uitkijken over de grote binnenplaats. U kunt zich het dagelijks leven van studie, gebed en soberheid gemakkelijk voorstellen. Veel bezoekers blijven beneden en slaan de verdieping over: jammer, want juist daar hebt u de mooiste blikken van bovenaf op de binnenplaats.
Zellige, stucwerk, cederhout en marmer
Om de madrasa goed te waarderen, helpt het om de vier grote decoratieve materialen te herkennen. Elk ervan is het werk van een gespecialiseerd ambacht.
| Materiaal | Wat het is | Waar u het ziet |
|---|---|---|
| Zellige | Mozaïek van geglazuurde terracottategels, met de hand gehakt en in complexe geometrische patronen gelegd | Onderaan de muren en op de vloer |
| Gebeeldhouwd stucwerk, gebs | Gips dat nog vochtig op de muur wordt bewerkt tot arabesken, bloemmotieven en kalligrafie, als kant van gips | De brede banden boven de zellige, rond de mihrab |
| Cederhout | Hout uit de bossen van de Midden-Atlas, gebeeldhouwd en soms beschilderd met geometrische motieven en kalligrafie | De bekroning van de muren, de lateien, de luifels en het traliewerk |
| Marmer | Onder meer marmer uit Carrara, ingevoerd uit Italië, als teken van de rijkdom van de Saadische opdrachtgevers | De vloer, de zuilen en de rand van het bassin |
Bij zellige zijn de combinaties van vormen en kleuren eindeloos en volgen ze een geleerde geometrie. Het stucwerk wordt direct op de muur bewerkt, zolang het gips nog vers is, door ambachtslieden die er arabesken en kalligrafische inscripties in uitsnijden. Het cederhout komt uit de bossen van de Midden-Atlas. Eén detail valt de oplettende bezoeker op: de versiering bevat nooit afbeeldingen van mensen of dieren, volgens de traditie van de islamitische kunst. Alle schoonheid berust op geometrie, gestileerde planten en kalligrafie, waardoor het schrift zelf tot kunst wordt.
Hoe komt u bij de Ben Youssef madrasa?
De madrasa ligt in het hart van de medina van Marrakech, in de wijk Ben Youssef, aan de Rue Assouel, op enkele minuten lopen van het beroemde plein Jemaa el-Fna. Het monument grenst aan het Museum van Marrakech en de Almoravidische Koubba, zodat u gemakkelijk meerdere bezoeken in één ochtend combineert. Zoals overal in de medina gaat u er te voet naartoe: de straatjes zijn smal en vaak autovrij, en met de auto erheen rijden is geen optie.
Vanaf Jemaa el-Fna loopt u ongeveer een kwartier door de soeks. Het is heel gemakkelijk om te verdwalen in het doolhof van straatjes, maar dat hoort bij de charme van de medina. Vraag gerust de weg aan een winkelier of volg de borden naar de belangrijkste monumenten. Wie liever met begeleiding loopt, vindt een eerlijk advies in onze gids een gids nodig in Marrakech, en een overzicht van de oude stad in onze gids over de medina van Marrakech. Komt u net aan, dan leest u in onze gids van de luchthaven Marrakech naar het centrum hoe u het best in de stad komt, en alles over de terminal op onze pagina over de luchthaven Marrakech Menara.
Tips voor een geslaagd bezoek
- Kom vroeg: bij opening, rond 9 uur, is het licht zacht en is het nog rustig. Dat is het beste moment om de binnenplaats zonder menigte te fotograferen.
- Neem de tijd voor de verdieping: veel bezoekers blijven op de binnenplaats en vergeten de studentenkamers boven, die nochtans prachtige blikken van bovenaf bieden.
- Kleed u respectvol: schouders en knieën bedekt wordt op prijs gesteld.
- Combineer de bezoeken: het Museum van Marrakech en de Almoravidische Koubba liggen vlakbij, zodat u de hele wijk in een halve dag ontdekt.
- Neem water mee: Marrakech kan erg warm zijn, zeker van mei tot september. Een fles water en een hoed zijn welkom.
- Respecteer de stilte: de charme van de plek komt grotendeels van de rustige sfeer. Praat niet te luid en laat iedereen van de sereniteit genieten.
De madrasa combineren met andere bezienswaardigheden
De Ben Youssef madrasa past perfect bij de andere pareltjes van de medina. Een paar straatjes verderop toont het Bahia-paleis een andere kant van de Marokkaanse kunst, later en paleisachtiger, met tuinen, beschilderde plafonds en binnenhoven. Op één dag kunt u de madrasa, het Bahia-paleis en een wandeling door de soeks prima combineren, en de dag afsluiten met de zonsondergang op het plein Jemaa el-Fna.
De Almoravidische Koubba en het Museum van Marrakech
Vlak bij de madrasa liggen twee bezoeken die u gemakkelijk koppelt. De Almoravidische Koubba, een klein koepelgebouw uit de tijd van de Almoravieden, is een van de oudste overblijfselen van die dynastie in de stad en hoort met de moskee en de madrasa bij hetzelfde historische ensemble. Het Museum van Marrakech ligt er pal naast. Met deze drie adressen vult u gemakkelijk een halve dag in de noordelijke medina, zonder lange afstanden.
In uw reisschema voor Marrakech
Hebt u weinig tijd, dan staat de madrasa prominent in onze route Marrakech in 3 dagen. Ze past vanzelf in een ochtend in de historische medina, die u daarna combineert met de Jardin Majorelle, de Geheime Tuin of een uitstapje naar de Palmeraie. Bedenk dat u voor de Jardin Majorelle vooraf online moet reserveren, terwijl u de madrasa meestal zonder reservering bezoekt. De madrasa is een culturele must die elk verblijf in Marrakech historische diepte geeft. Marrakech is bovendien meer dan zijn monumenten: het is een sfeer, een licht, de geur van specerijen en een manier van leven. De Ben Youssef madrasa is daar een van de mooiste getuigen van, een plek waar geschiedenis, spiritualiteit en kunst in harmonie samenkomen.
Veelgestelde vragen over de Ben Youssef madrasa
Is de Ben Youssef madrasa op dit moment open?
Ja. Na een grote restauratie ging de madrasa in april 2022 weer open voor het publiek. Ze is elke dag te bezoeken, meestal van 9.00 tot 19.00 uur, met kortere tijden tijdens de ramadan, van 9.00 tot 16.30 uur. Controleer de actuele tijden voor uw bezoek, want ze kunnen op feestdagen verschillen.
Wat kost een ticket voor de Ben Youssef madrasa?
Het indicatieve tarief is ongeveer 50 dirham voor een buitenlandse volwassene. Marokkaanse bezoekers betalen ongeveer 20 dirham op vertoon van een identiteitsbewijs, kinderen onder de 12 jaar ongeveer 10 dirham, en groepen van meer dan 20 personen ongeveer 30 dirham per persoon. Deze prijzen kunnen veranderen.
Moet ik vooraf reserveren?
Meestal niet: tickets worden gewoon aan de ingang verkocht. Er bestaat een systeem voor online verkoop, maar dat kan tijdelijk onbeschikbaar zijn. Informeer vooraf als u per se wilt reserveren, bijvoorbeeld met een groep.
Hoe lang duurt een bezoek aan de madrasa?
Reken gemiddeld op een uur tot anderhalf uur voor een volledig bezoek. Liefhebbers van fotografie of architectuur blijven gemakkelijk langer, bijvoorbeeld om van het ochtendlicht te genieten en rustig de studentenkamers op de verdieping te bekijken.
Geldt er een kledingvoorschrift?
Er is geen streng voorschrift, maar kleding die de schouders en de knieën bedekt, wordt op prijs gesteld, omdat het om een monument met een sterke geestelijke betekenis gaat. Een hoofddoek is niet verplicht. Draag comfortabele schoenen voor de trappen en de straatjes van de medina.
Wie heeft de Ben Youssef madrasa gebouwd?
De madrasa werd in de veertiende eeuw gesticht door de Merinidische sultan Abu al-Hasan en in de zestiende eeuw volledig herbouwd door de Saadische sultan Abdallah al-Ghalib, die de werken in 1564-1565 voltooide. Ze dankt haar naam aan de naburige moskee, die werd genoemd naar de Almoravidische sultan Ali ibn Yusuf.
Hoeveel kamers telt de madrasa?
De madrasa telt meer dan 130 studentenkamers, verdeeld over twee verdiepingen en gegroepeerd rond verschillende kleine binnenhoven. Volgens sommige bronnen kon de instelling tot 900 studenten huisvesten, wat er de grootste koranschool van Marokko van maakte.
Staat de madrasa op de Werelderfgoedlijst?
De madrasa is sinds 1916 beschermd als nationaal historisch monument. Ze maakt daarnaast deel uit van de medina van Marrakech, die sinds 1985 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Ze geniet dus een dubbele erkenning, nationaal en internationaal.
Samenvatting
De Ben Youssef madrasa is de grootste oude koranschool van Marokko: een Merinidische stichting uit de veertiende eeuw, in 1564-1565 volledig herbouwd door de Saadiërs, meer dan vier eeuwen een plek van studie en sinds april 2022 na een grote restauratie weer te bezoeken. U ziet er een marmeren binnenplaats met een bassin, een gebedszaal met koepel en meer dan 130 studentenkamers, versierd met zellige, stucwerk en cederhout. Kom bij opening om 9 uur, reken op een uur tot anderhalf uur, bedek schouders en knieën, betaal ongeveer 50 dirham aan de ingang en vergeet de verdieping niet. Combineer het bezoek met de Almoravidische Koubba, het Museum van Marrakech en het Bahia-paleis voor een volle, rijke ochtend in de medina.
Bronnen
Achtergrond over de medina van Marrakech en haar erkenning als werelderfgoed: UNESCO, de officiële pagina over de medina van Marrakech. De vermelde tijden, prijzen en praktische informatie zijn indicatief en kunnen veranderen; controleer ze bij de officiële bronnen of ter plaatse voor uw bezoek. Deze gids wordt onafhankelijk gepubliceerd en is niet verbonden aan het beheer van het monument.
Fotoverantwoording
Afbeeldingen onder vrije licentie via Wikimedia Commons: © Lars Plougmann from United States (CC BY-SA 2.0); © Elena Tatiana Chis (CC BY-SA 4.0). De foto’s dienen ter illustratie.
