Leerlooierij Fez bezoeken: Chouara, tips en leer kopen

De leerlooierij Chouara (Dar Dbagh Chouara) is de grootste van de drie traditionele leerlooierijen die nog werken in de medina van Fez. U bekijkt haar gratis vanaf de dakterrassen van de leerwinkels die eromheen staan, vlak bij het plein Seffarine, in ruil voor een aankoop of een bescheiden fooi. Beneden ligt een dambord van honderden stenen kuipen vol witte kalk en okergele, rode en bruine verf: het meest gefotografeerde beeld van Marokko. Wie de leerlooierij Fez wil bezoeken, leert van de ansichtkaart echter niets over de geur, de ronselaars op straat, het beste uur van de dag of de manier om een leren jas te kopen zonder er twee keer te veel voor te betalen. Deze gids gaat alleen over Chouara en haar twee zusters, Sidi Moussa en Aïn Azliten. Voor de rest van de stad leest u onze gids over wat te doen in Fez.

In het kort

• Wat? Chouara is de grootste van de drie historische leerlooierijen van Fez die nog in bedrijf zijn, naast Sidi Moussa en Aïn Azliten. De Marokkaanse pers telt er ongeveer 1.200 kuipen en bijna 500 meester-looiers.
• Waar? In Fez el-Bali, de medina die sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat, langs de rivier de Fez (oued Fès), op enkele minuten lopen van het plein Seffarine.
• Entree? Er is geen officieel kaartje. U kijkt vanaf de terrassen van de leerwinkels, in ruil voor een fooi of een aankoop. In de kuipen zelf afdalen doet u niet.
• Hoe werkt het? De huiden (schaap, geit, koe, kameel) gaan eerst in witte kuipen met kalk, zout en water, daarna in een bad op basis van duivenmest, en pas dan volgen het verven en het drogen in de zon.
• Gerestaureerd? Ja. Tussen 2015 en 2017 is de site grondig gerenoveerd binnen het koninklijke restauratieprogramma voor de medina, met herbouwde kuipen en een systeem om het afvalwater te zuiveren.
• Beste moment: de ochtend. De looiers staan dan in de kuipen, het licht valt op de baden en er zijn minder groepen.
• Leer kopen: nergens hangen officiële prijzen. Alles is onderhandelbaar, en u controleert eerst de kwaliteit voordat u over de prijs begint.

De leerlooierij Fez bezoeken: praktische informatie

Omdat de meeste bezoekers eerst willen weten hoe, wanneer en voor hoeveel, staat de praktische fiche hier bovenaan. De details over de route, het uur en de fooi volgen in de paragrafen daarna.

Openingstijden van de leerlooierij Chouara

Wie zoekt naar de openingstijden van de leerlooierij, vindt nergens een officieel schema, en dat is geen toeval: Chouara is een werkplaats en geen museum met een loket. Wat telt zijn de uren van de winkels met een terras. Die gaan doorgaans in de loop van de ochtend open en sluiten aan het eind van de middag. De looiers zelf beginnen vroeg. Vrijdag rond het middaggebed, op feestdagen en in bepaalde periodes van de ramadan kan het werk in de kuipen stilliggen, ook als de winkels open zijn. Omdat er geen officiële kalender wordt gepubliceerd, controleert u dit ter plaatse, bijvoorbeeld via uw riad.

Hoe u er te voet komt

Vanaf Bab Boujloud, de blauwe poort van de medina, daalt u de Talaa Kebira af, de grote hellende hoofdstraat, tot in de buurt van de moskee Al Quaraouiyine. Daarna loopt u door naar het plein Seffarine, herkenbaar aan de koperslagers die er op hun ketels hameren. Reken op twintig tot dertig minuten wandelen, afhankelijk van uw tempo, de stops en de onvermijdelijke omwegen. Vanaf Seffarine is het nog maar enkele minuten: volg de bordjes « Tanneries » of « Chouara » en de steegjes waar de leerwinkels zich opstapelen. De geur doet de rest. Vanaf Bab Rcif aan de oostkant, waar veel petits taxis stoppen, loopt u omhoog de medina in richting Seffarine. Dat is de kortste aanloop als u uit de nieuwe stad komt.

Een offline kaartapp is nuttig, maar de gps verliest in de smalle steegjes vaak zijn nauwkeurigheid. Hoe u met een petit taxi tot aan de poorten rijdt en wat zo’n rit ongeveer kost, leest u in onze gids over taxi en Uber in Marokko. Komt u met het vliegtuig aan, dan staan de manieren om vanaf de luchthaven de medina te bereiken in onze fiche over de luchthaven Fez-Saïss.

Op welk uur gaat u het best?

Ga in de ochtend, idealiter halverwege de ochtend. De looiers beginnen vroeg, de kuipen zijn in volle werking, de vers geverfde huiden liggen uitgespreid en het scheerlicht laat de kleuren oplichten. Begin van de middag valt het werk vaak stil en volgen de georganiseerde groepen elkaar op de terrassen op. In de zomer maakt de hitte de geur sterker: nog een reden om vroeg te komen. Twijfelt u over het seizoen voor uw hele reis, dan helpt onze gids over de beste reisperiode voor Marokko.

Wat u vanaf de terrassen werkelijk ziet

De eerste indruk laat zich in drie woorden vatten: kleur, lawaai, geur. U komt binnen via een smalle trap tussen opgestapelde tassen, poefs en babouches, u klimt twee of drie verdiepingen, en ineens opent de gevel zich op een kom omringd door okerkleurige huizen. Onderin staan de ronde en vierkante kuipen dicht tegen elkaar, als de cellen van een bijenkorf. Mannen in rubberen laarzen, in de zomer vaak met ontbloot bovenlijf, lopen over de muurtjes tussen de kuipen, dompelen de huiden onder, draaien ze om en treden ze met hun voeten. In een zijsteeg wachten ezels beladen met natte huiden. Op de daken ernaast drogen huiden in saffraangeel of baksteenrood, plat uitgespreid of over de balustrades gehangen.

Twee zones: het wit en de kleur

Uw blik gaat eerst naar de gekleurde baden, maar de sleutel om het geheel te begrijpen ligt elders. Aan de ene kant ligt een zone met witachtige, grijzige, bijna maanachtige kuipen: daar worden de ruwe huiden gereinigd, van hun haren ontdaan en met kalk soepel gemaakt. Aan de andere kant ligt het gekleurde dambord waar het al voorbereide leer zijn tint krijgt. Daartussen liggen werkvlakken, stapels huiden en muurtjes die door generaties blote voeten zijn uitgesleten. Vertelt een verkoper u dat « de witte kleur van kamelenmelk komt », glimlach dan: het is kalk.

De terrassen als verdienmodel

De leerlooierij zelf is een werkplaats en geen museum. Ze is omringd door gebouwen waarvan de bovenverdiepingen zijn omgebouwd tot leerwinkels met een panoramisch balkon. Het uitzicht is dus onlosmakelijk verbonden met het bezoek aan de winkel: men laat u naar boven gaan, legt het werk uit en laat u daarna via de showrooms weer naar beneden. Dat is op zich geen oplichterij, het is het systeem dat het uitzicht betaalt. Het probleem begint pas wanneer de « gratis » doorgang verandert in een eis om te betalen of in druk om te kopen. Verderop leest u precies hoe u daarmee omgaat.

Niet alle terrassen zijn gelijkwaardig. De hoogste bieden het volledige panorama over de kom, met de daken van de medina op de achtergrond. De laagste brengen u dichter bij de arbeiders en laten u de handelingen beter begrijpen. Hebt u de tijd, dan vullen beide gezichtspunten elkaar aan. Voor een overzicht van de hele stad zijn andere uitkijkpunten beter, zoals de heuvel van de Merinidische graven die in onze gids over Fez aan bod komt. Hier is het belang precies omgekeerd: het werk van dichtbij zien.

De stank van de leerlooierij: hoe erg is het?

Het is een van de meest gestelde vragen over de leerlooierij in Fez, en het eerlijke antwoord is: de geur is sterk, maar voor de meeste bezoekers goed te verdragen. Hij is een mengsel van ammoniak, kalk en dierenhuiden. De ammoniak komt vooral uit het bad met duivenmest dat de huiden soepel maakt, de kalk uit de witte kuipen waarin ze eerst worden geweekt. De geur is het sterkst bij de witte kuipen en op warme dagen. Na enkele minuten went het voor de meeste mensen.

Bij de ingang van de meeste terrassen krijgt u een takje verse munt aangereikt om onder uw neus te houden. Het gebaar is sympathiek en het helpt een beetje, meer ook niet. Bent u gevoelig voor geuren, of bent u zwanger en snel misselijk, blijf dan op de hoogste terrassen en houd het bezoek kort. Eet liever niet vlak voor het bezoek als u een gevoelige maag hebt, en kies in de zomer voor het vroege ochtenduur, wanneer de hitte de geur nog niet versterkt.

Schoenen en kleding

Draag dichte schoenen: de grond van de steegjes rond de leerlooierij is vaak nat en er lopen ezels. Laat open sandalen en lichte schoenen waaraan u gehecht bent in uw riad. Kleding die schouders en knieën bedekt is aan te raden uit respect voor een woon- en arbeiderswijk. Wat u verder in de medina het best aantrekt, leest u in onze gids over kleding in Marokko: wat aantrekken, die ook voor Fez geldt.

Fooi, entree en oplichters bij de leerlooierij

Er bestaat geen officieel entreekaartje voor de leerlooierij Chouara. Het principe is eenvoudig: een winkel opent zijn terras voor u, een medewerker legt het proces uit, en daarna loopt u door de winkel naar buiten. Koopt u niets, dan wordt een fooi verwacht. Het bedrag is vrij, en tien tot twintig dirham per persoon geven is gangbaar, zonder enige geschreven regel. Beslis over dat bedrag voordat u naar boven gaat en houd u eraan. Zorg ook dat u kleine biljetten of muntstukken bij u hebt: in de medina wisselt niet iedereen graag een groot biljet. Hoe u in Marokko het best aan contant geld komt, staat in onze gids over geld wisselen en pinnen in Marokko.

De bekende trucs van de ronselaars

De druk komt vooral van de straat. In de wijk bieden jongeren aan om u « de leerlooierij te laten zien », soms met de bewering dat de hoofdingang gesloten is, dat het « de laatste dag van het Berberfeest » is of dat u via hun neef moet gaan. De leerlooierij is niet gesloten. Deze ronselaars krijgen een commissie op uw aankopen en eisen daarna ook nog hun eigen vergoeding. Een vastberaden en vriendelijk « nee, dank u », herhaald zonder te blijven staan, werkt beter dan een discussie. U hebt geen gids nodig om de terrassen te vinden: de bordjes vanaf het plein Seffarine volstaan.

Wilt u toch begeleiding voor de hele medina, kies dan een officiële gids met kaart, geboekt via uw accommodatie of een erkend kantoor, en niet iemand die u op straat aanspreekt. Hoe u in het algemeen met dit soort situaties omgaat, en hoe veilig Marokko voor reizigers is, leest u in onze gids is Marokko veilig?

Geschiedenis van de leerlooierij Chouara: feiten en traditie

Overal leest u dat Chouara « de oudste leerlooierij ter wereld » zou zijn of uit de elfde eeuw zou stammen. De werkelijkheid is genuanceerder. De plaatselijke traditie laat het looien in Fez teruggaan tot de eerste tijd van de stad, die eind achtste en begin negende eeuw door de Idrisiden werd gesticht, maar historici benadrukken dat de bronnen het niet toelaten de eerste leerlooierijen precies te lokaliseren. De eerste schriftelijk vermelde leerlooierij is trouwens Sidi Moussa, genoemd in een middeleeuwse kroniek, de Rawd al-Qirtas, voor het begin van de twaalfde eeuw. Voor Chouara blijft de stichtingsdatum dus onbekend: de datering in de elfde eeuw, die u vaak in de pers en bij verkopers hoort, is niet aangetoond door bronnen van de eerste rang.

Wat wel vaststaat, is de omvang van de activiteit. In de tijd van de Almohaden, eind twaalfde en begin dertiende eeuw, spreken de teksten van ongeveer 86 looiwerkplaatsen in de stad. Onder de Meriniden, van eind dertiende tot in de vijftiende eeuw, telt men er een honderdtal. Leer uit Fez werd ver geëxporteerd en het ambacht bepaalde hele wijken. Van dat netwerk blijven vandaag drie grote leerlooierijen over, waarvan Chouara de uitgestrektste is. De juiste formulering is dus: de grootste leerlooierij van Fez en een van de oudste die nog werken. Dat volstaat ruimschoots om het bezoek te rechtvaardigen.

De volledige naam, Dar Dbagh Chouara, betekent eenvoudig « het looihuis van Chouara ». De wijk eromheen, tussen het plein Seffarine en de gekanaliseerde loop van de rivier de Fez, is gegroeid rond deze nijverheid, die twee dingen nodig heeft: water in overvloed en ruimte om te drogen. De ligging van Chouara, laag in de vallei en dicht bij de rivier, is dan ook geen toeval.

Hoe een huid in Chouara wordt gelooid, stap voor stap

Het procedé berust op handwerk: in de kuipen ziet u vrijwel geen enkele machine. De stappen verschillen naar het soort huid en het eindproduct, maar het algemene schema dat de Marokkaanse bronnen beschrijven is het volgende. De volledige cyclus duurt meerdere weken. Een duur van ongeveer een maand wordt vaak genoemd, maar zie dat als een orde van grootte.

1. Het weken in kalk. De ruwe huiden liggen twee tot drie dagen in de witte kuipen, in een mengsel van ongebluste kalk, zout en water (sommige bronnen voegen er koeienurine aan toe). Het bad maakt de haren en de vetresten los.
2. Het ontharen en ontvlezen. De arbeiders schrapen de huid met de hand om haren en resten vlees te verwijderen. Na het treden is dit de zwaarste stap.
3. Het bad met duivenmest. Daarna gaan de huiden in een oplossing met duivenmest, die rijk is aan ammoniak. Die maakt ze soepel en ontvankelijk voor de verf. Dit is een van de belangrijkste bronnen van de geur.
4. Het treden. De looiers treden de huiden met hun voeten in de kuipen, soms urenlang, zodat de middelen gelijkmatig in het leer trekken.
5. Het verven. Het leer wordt in de kleurbaden gedompeld en daarna gespoeld.
6. Het drogen. Ten slotte droogt het in de zon, uitgespreid op de terrassen en de daken ernaast, vaak meerdere dagen, voordat het wordt verkocht aan de ambachtslieden die het zullen versnijden.

Natuurlijke kleurstoffen, maar niet allemaal

De verkopers leggen sterk de nadruk op plantaardige kleurstoffen, en die bestaan ook echt. Maar eerlijk is eerlijk: sinds de negentiende eeuw is het gebruik van chroomzouten en chemische kleurstoffen bij het looien in Fez wijdverbreid geraakt, en juist die vervuiling was de aanleiding voor de renovatieprojecten. Een deel van de productie wordt nog volgens de oude methoden gelooid en geverfd, een ander deel niet. Is leer dat « 100 % natuurlijk » heet een verkoopargument, vraag dan om het te zien en eraan te ruiken, en houd een gezonde dosis scepsis.

Het vak van looier vandaag

Het werk gaat nog grotendeels van vader op zoon over, en de kuipen zijn verdeeld tussen families en meester-ambachtslieden. Volgens de cijfers van de Marokkaanse economische pers werken in Chouara enkele honderden looiers, een aanzienlijk deel van alle traditionele looiers van het land, en weegt leer zwaar in het ambacht van Fez. Achter het pittoreske beeld schuilt een zwaar beroep: voortdurende vochtigheid, zware lasten, contact met kalk en verfmiddelen. De arbeiders vanaf het terras fotograferen is aanvaard. Ze minutenlang met een telelens in het vizier houden of naar beneden roepen om een pose te krijgen is dat niet. Een handgebaar volstaat, en velen zwaaien terug.

De renovatie van de leerlooierij en de vervuiling

Decennialang stroomde het afvalwater van de leerlooierijen, beladen met kalk, zouten en chroom, in de rivier de Fez. Er werden verschillende projecten overwogen, waaronder het eenvoudigweg verplaatsen van de leerlooierijen buiten de medina. De architecte Aziza Chaouni uit Fez, die een project voor het herstel van de rivier leidde, stelde van haar kant voor om de meest vervuilende stap, het verven, over te brengen naar de zone Aïn Nokbi, die beter was uitgerust om het afval te verwerken, en de site om te vormen tot een leercentrum. Uiteindelijk werd voor een andere oplossing gekozen: de looiers in hun wijk houden, maar de infrastructuur ter plaatse moderniseren.

De werken maken deel uit van het koninklijke programma voor de restauratie van de historische monumenten van de medina van Fez, gelanceerd door koning Mohammed VI en uitgevoerd met het agentschap voor de ontlasting en het herstel van de medina (ADER-Fès). De drie leerlooierijen hebben ervan geprofiteerd. In oktober 2015 meldde de plaatselijke pers dat Sidi Moussa en Aïn Azliten al gerenoveerd waren en dat meer dan de helft van de werf in Chouara klaar was. In februari 2016 beschreef een blog van bewoners van de medina nog een lopende werf, met kranen, herbouwde verfkuipen en de installatie van een zuiveringssysteem voor het afvalwater. Afhankelijk van de bron worden de werken in 2016 of 2017 als afgerond beschouwd.

Voor de bezoeker is het resultaat meteen zichtbaar als u het vergelijkt met oudere foto’s: herstelde kuipen, vers bepleisterde gevels, regelmatiger balkons. Sommigen betreuren een wat « nieuw » uiterlijk. Dat is begrijpelijk, maar de restauratie heeft vooral een levend ambacht in stand gehouden op een plek waar het had kunnen verdwijnen. En na enkele jaren dagelijks werk is het patina teruggekomen.

Leer kopen in Fez zonder te veel te betalen

De winkels op de terrassen verkopen van alles: babouches, leren tassen, riemen, jassen, poefs en portefeuilles. De kwaliteit gaat van zeer goed tot ronduit middelmatig, en de nabijheid van de leerlooierij garandeert geen betere prijs en geen betere afwerking. De artikelen worden doorgaans elders in de medina gemaakt, van leer dat al dan niet ter plaatse is gelooid. Zoekt u vooral een leren tas uit Marokko, dan is dit het belangrijkste deel van de gids. Zo maakt u de selectie.

1. Ruik aan het artikel. Goed gelooid en goed gedroogd leer ruikt bijna nergens meer naar. Een sterke looigeur aan een nieuwe tas wijst op slordig drogen, en die geur kan wekenlang blijven hangen.
2. Wrijf er met een vochtig zakdoekje over. Geeft de verf duidelijk af, dan zal hij ook vlekken maken op uw kleding.
3. Bekijk de naden en de binnenkant. Regelmatige steken, strak aangetrokken draad, netjes bevestigde voering en ritsen die soepel lopen zonder te haperen.
4. Buig het leer. Het moet soepel blijven zonder te barsten. Barstjes in de bovenlaag verraden leer dat te droog of van slechte kwaliteit is.
5. Vraag van welk dier het komt. Geit en schaap geven dun en soepel leer, voor jassen en babouches. Koe en kameel geven dikker leer, voor tassen en poefs. Een serieuze verkoper antwoordt zonder aarzelen.
6. Wantrouw « handgemaakte » stiknaden in serie. Twintig volkomen identieke exemplaren hebben niets van een uniek stuk.

Wat kost leer in Fez? Indicatieve prijzen

Er bestaan geen officiële prijzen, en de eerste bedragen die aan toeristen worden genoemd liggen vaak ver boven wat de verkoper uiteindelijk aanvaardt. De vorken hieronder zijn voorzichtige ordes van grootte, gebaseerd op prijzen die in de medina vaak worden waargenomen. Zie ze niet als een bindende referentie.

Onderhandelen: onze aanpak

Ons advies: koop niets bij uw eerste doortocht over het terras. Noteer de stukken die u bevallen, vergelijk in twee of drie andere winkels en kom dan terug. Een goed uitgangspunt bij het onderhandelen is een prijs voorstellen die duidelijk lager ligt dan het eerste bod, en bereid zijn weg te lopen als het verschil te groot blijft. De verkoper roept u vaak terug. Betaal in dirham in plaats van in euro: geïmproviseerde omrekeningen pakken zelden in uw voordeel uit. Voor ideeën die verder gaan dan leer, zie onze selectie van souvenirs uit Marokko om mee te nemen. En voordat u een poef of een jas in uw koffer propt, kijkt u best even in onze pagina over de douane in Marokko en wat u mag meenemen.

Chouara, Sidi Moussa of Aïn Azliten: welke leerlooierij kiest u?

Chouara trekt het gros van de bezoekers, maar de twee andere historische leerlooierijen van de medina verdienen ook aandacht, zeker als u een minder commerciële sfeer zoekt.

Sidi Moussa ligt in de wijk Guerniz, niet ver van de zaouïa van Moulay Idriss II en het museum Nejjarine. Het is de leerlooierij die het langst gedocumenteerd is, gebouwd op een bron die Aïn ad-Debbaghin heet, « de bron van de looiers ». Ze was gespecialiseerd in koeienhuiden en haar structurele restauratie werd in 2015 voltooid. Aïn Azliten, in het noorden van de medina, is de jongste van de drie, opgericht eind achttiende eeuw. Ze is kleiner, wordt weinig bezocht en is ook gerenoveerd, met nieuwe kleedruimtes en sanitair voor de arbeiders. U ziet er hetzelfde werk, met veel minder volk en vaak met looiers die meer tijd hebben om hun handelingen uit te leggen.

Ons oordeel: ziet u maar één leerlooierij, kies dan Chouara, voor de schaal, en ga in de ochtend. Hebt u een tweede dag, maak dan een omweg langs Aïn Azliten om het ambacht in alle rust te begrijpen. Sidi Moussa past gemakkelijk in een wandeling rond het heiligdom van Moulay Idriss en het plein Nejjarine.

En de leerlooierijen van Marrakesh?

Wie op « leerlooierij Marokko » zoekt, komt ook bij Marrakesh uit, dat eveneens traditionele leerlooierijen heeft. Die van Fez zijn de bekendste en Chouara is de grootste van de stad. Reist u langs beide steden, dan leest u in onze gids over de leerlooierijen van Marrakesh bezoeken hoe het bezoek daar verloopt. Twijfelt u nog tussen de twee steden voor uw verblijf, dan helpt onze vergelijking Marrakesh of Fez: welke stad kiest u?

In de buurt van de leerlooierijen

Chouara ligt in een van de dichtst bebouwde delen van Fez el-Bali, en alles is in enkele minuten te voet bereikbaar. Het plein Seffarine, vlakbij, galmt van het gehamer van de koperslagers die ketels en dienbladen vormen. Het is een van de weinige open pleinen van de medina, met zijn bomen en werkplaatsen. Aan het plein ligt de medersa Seffarine, de oudste Merinidische medersa van de stad, gesticht eind dertiende eeuw. Op een steenworp staat de moskee Al Quaraouiyine, waarvan u de binnenplaats door sommige poorten kunt zien (het interieur is voorbehouden aan moslims), met de bibliotheek die erbij hoort.

Verder naar het oosten markeren Bab Rcif en zijn plein de overgang naar de rechteroever, de wijk van de Andalusiërs, met de moskee van de Andalusiërs. Het is ook een goed vertrekpunt om een petit taxi te vinden. Voor de lunch serveren de kleine volksrestaurants rond Seffarine en Bab Rcif tajines en brochettes tegen prijzen die niets te maken hebben met die van de toeristische terrassen. Combineert u de leerlooierij met een dagtocht naar het blauwe stadje, dan leest u in onze gids hoe u van de luchthaven Fez naar Chefchaouen reist.

De fouten die u bij de leerlooierijen vermijdt

• Een onbekende volgen die beweert dat « de leerlooierij gesloten is » of dat u een gids nodig hebt om binnen te komen.
• Naar een terras gaan zonder vooraf te hebben bepaald hoeveel u wilt achterlaten.
• In de eerste winkel kopen, onder invloed van de verwondering en de munt.
• In hartje zomer aan het eind van de middag komen: minder activiteit, meer hitte, meer geur.
• Een arbeider lang en van dichtbij fotograferen zonder zijn toestemming.
• Open sandalen of lichte schoenen dragen waaraan u gehecht bent.
• Een jas dezelfde dag betalen zonder hem te passen en zonder de voering te controleren: aanpassingen zijn mogelijk, maar vraag een duidelijke termijn.

Veelgestelde vragen over de leerlooierij Chouara

Moet ik entree betalen voor de leerlooierij Chouara?

Er is geen officieel kaartje. U kijkt vanaf de terrassen van de leerwinkels, in principe gratis, maar als u niets koopt wordt een fooi verwacht. Tien tot twintig dirham per persoon is gangbaar, zonder officieel tarief.

Wat zijn de openingstijden van de leerlooierij in Fez?

Er worden geen officiële openingstijden bekendgemaakt. De winkels met een terras gaan meestal open in de loop van de ochtend en sluiten aan het eind van de middag. Op vrijdag rond het middaggebed en op feestdagen kan het werk in de kuipen stilliggen. Controleer het ter plaatse.

Is Chouara echt de oudste leerlooierij ter wereld?

Dat is niet aangetoond. Chouara is de grootste leerlooierij van Fez en een van de oudste die nog werken, maar haar stichtingsdatum staat niet vast. In Fez zelf heeft Sidi Moussa de oudste schriftelijke vermelding, aan het begin van de twaalfde eeuw.

Wanneer bezoekt u de leerlooierij het best?

In de ochtend, halverwege de ochtend: de looiers staan in de kuipen, het licht is mooi en er zijn minder groepen. Op vrijdag rond het middaguur en op feestdagen kan de activiteit lager liggen.

Is de stank in de leerlooierij ondraaglijk?

De geur is sterk, vooral op warme dagen en bij de witte kuipen, maar de meeste bezoekers wennen er binnen enkele minuten aan. Het takje munt dat u bij de ingang krijgt, helpt een beetje. De hoogste terrassen zijn het best te verdragen.

Heb ik een gids nodig om de leerlooierijen te zien?

Nee. U komt er alleen door de bordjes vanaf het plein Seffarine te volgen. Wilt u een gids voor de hele medina, kies dan een officiële gids met kaart, geboekt via uw accommodatie of een erkend kantoor, en geen ronselaar die u op straat tegenkomt.

Kan ik in de kuipen afdalen?

In principe niet. De leerlooierij is een werkplaats en het bezoek gebeurt vanaf de terrassen. De paadjes tussen de kuipen zijn glad en de gebruikte middelen zijn niet onschuldig. Houd afstand, ook als men u voorstelt om « even af te dalen voor de foto ».

Is het leer bij de leerlooierij goedkoper dan elders?

Niet noodzakelijk. De winkels op de terrassen betalen voor het uitzicht en krijgen een constante stroom toeristen. Hun eerste prijzen liggen vaak hoog. Vergelijk met andere werkplaatsen in de medina en onderhandel in elk geval.

Zijn de leerlooierijen gerestaureerd?

Ja. De drie historische leerlooierijen zijn gerenoveerd binnen het koninklijke restauratieprogramma voor de medina, met ADER-Fès. In Chouara zijn rond 2015-2017 kuipen herbouwd en is een systeem voor de zuivering van het afvalwater toegevoegd, terwijl het werk ter plaatse doorging.

Samenvatting

De leerlooierij Chouara is de grootste traditionele leerlooierij die in Fez nog werkt, en eerst een werkplaats voordat ze een attractie is. U bekijkt haar vanaf de terrassen van de leerwinkels, bij voorkeur in de ochtend, met een takje munt, dichte schoenen en een fooibedrag dat u vooraf hebt vastgelegd. De geschiedenis is oud, ook al gaat de legende van « de oudste leerlooierij ter wereld » verder dan de bronnen bewijzen. De site is midden jaren 2010 gerenoveerd zonder te worden verplaatst. Neem voor een aankoop uw tijd: ruiken, wrijven, vergelijken, onderhandelen. En weegt de drukte u te zwaar, dan toont Aïn Azliten hetzelfde ambacht in alle rust.

Bronnen

• UNESCO: de medina van Fez, werelderfgoed
• Marokkaans Nationaal Bureau voor Toerisme (Visit Morocco)
• Wikipedia: leerlooierij Chouara (historische referenties)
• Wikipedia: leerlooierij Sidi Moussa
• ONDA: de luchthavens van Marokko

Dit artikel is informatief en geeft de informatie weer die beschikbaar was bij de laatste bijwerking (september 2026). Fooien, leerprijzen, openingstijden van de winkels en de voorwaarden voor een bezoek aan de leerlooierijen kunnen veranderen: controleer ze ter plaatse.

Fotoverantwoording

Illustraties: uitgelichte afbeelding « File:Fez Chouara Tannery (54239949701).jpg » van Jorge Franganillo (CC BY 2.0); « File:Chouara Tannery.jpg » van Houssain tork (CC BY-SA 4.0); « File:Fez Chouara Tannery (54238811661).jpg » van Jorge Franganillo (CC BY 2.0), via Wikimedia Commons.