Al Quaraouiyine in Fez: de oudste universiteit ter wereld bezoeken

De moskee Al Quaraouiyine, ook gespeld als Karaouiyine of Qarawiyyin, is de grote moskee van Fez el-Bali, de oude medina van Fez. Zij werd in de negende eeuw gesticht, in 859 volgens de meest aangehaalde datum, door Fatima al-Fihri, en geldt voor UNESCO en voor het Guinness World Records als de zetel van de oudste onderwijsinstelling ter wereld die nog altijd in gebruik is. Daarom duikt zij op in elke zoekopdracht naar de oudste universiteit ter wereld. Bent u geen moslim, dan kunt u haar niet binnengaan, maar u kunt haar wel zien door haar deuren, vanaf naburige dakterrassen en via de ingang van haar bibliotheek aan het plein Seffarine.

Deze pagina is bedoeld voor de reiziger die wil begrijpen wat hij ziet als hij stilstaat voor een openstaande deur van de Al Quaraouiyine: waarom de binnenplaats paviljoens heeft die aan het Alhambra doen denken, waarom de mihrab kapitelen uit al-Andalus draagt, wat u moet denken van de titel « oudste universiteit ter wereld », en hoe u zoveel mogelijk ziet zonder ooit een drempel over te gaan die voor u niet open is. Wij hebben de erfgoedbronnen, het recente historische onderzoek en de ervaring ter plaatse naast elkaar gelegd, en geven duidelijk aan wat onzeker blijft.

In het kort

• Stichting: de overlevering schrijft de stichting toe aan Fatima al-Fihri, dochter van een rijke emigrant uit Kairouan, in 857 of 859; sommige historici zetten nu vraagtekens bij dat verhaal.
• Oudste universiteit ter wereld? Het Guinness World Records noemt de universiteit van Karueein, in 859 in Fez gesticht, de oudste bestaande onderwijsinstelling ter wereld die zonder onderbreking in gebruik is. De oudste van Europa is volgens dezelfde bron Bologna (1088).
• Afmetingen: de moskee beslaat ongeveer een halve hectare, biedt plaats aan ongeveer 22.000 gelovigen en telt, volgens een telling, 18 deuren en toegangen.
• Bezoek: het interieur is voorbehouden aan moslims; bezoekers die geen moslim zijn, kijken vanaf de drempel van de deuren, zonder naar binnen te gaan.
• Bouwfasen: de huidige gebedszaal is vooral het resultaat van de grote Almoravidische werf van 1134 tot 1143; de minaret dateert uit 956 en de paviljoens op de binnenplaats uit 1587-1588 en 1609.
• Bibliotheek: in 1349 gesticht door de Merinidische sultan Abou Inan, en gerestaureerd door architecte Aziza Chaouni in opdracht van het ministerie van Cultuur (werf gestart in 2012, heropend in 2016).
• De universiteit van vandaag: de moderne universiteit, in 1963 bij koninklijk besluit opgericht, heeft haar faculteiten buiten de moskee, in Fez en in vier andere Marokkaanse steden.

Is Al Quaraouiyine echt de oudste universiteit ter wereld?

Waar staat de oudste universiteit van de wereld? Het antwoord dat u het vaakst leest, is: in Fez, in Marokko. De formule gaat overal rond, vaak vervormd. Hier zijn de feiten. Het Guinness World Records noemt de universiteit van Karueein, in 859 in Fez gesticht, de oudste bestaande onderwijsinstelling ter wereld die ononderbroken in gebruik is; het vermeldt daarbij dat de oudste van Europa die van Bologna is, uit 1088. UNESCO schrijft in haar beschrijving van de medina van Fez, die in 1981 op de Werelderfgoedlijst kwam, dat de stad de oudste universiteit ter wereld huisvest.

De nuance zit in het woord « universiteit ». Meer dan duizend jaar lang is de Al Quaraouiyine een moskee waar geleerden lesgeven in kringen, met de rug tegen een pilaar, en hun leerlingen een ijaza geven, een persoonlijke toestemming om een tekst door te geven. Dat is geen universiteit in de Europese zin, met faculteiten en diploma’s van een instelling. De hervorming komt laat: onder het protectoraat, tussen 1914 en 1947, verandert de structuur en wordt de ijaza vervangen door een diploma (shahada); in 1947 wordt de instelling opgenomen in het onderwijsstelsel van de staat; in 1963 maakt een koninklijk besluit er officieel een universiteit van, die in 1965 de naam Universiteit Al Quaraouiyine krijgt.

Andere instellingen, zoals de Zitouna in Tunis, maken aanspraak op een vergelijkbare of nog grotere ouderdom. Het eerlijkste standpunt: de Al Quaraouiyine is een van de oudste centra van onderwijs ter wereld die zonder onderbreking werken, en de erkenning door UNESCO en Guinness maakt haar tot de meest aangehaalde referentie. Zegt iemand u dus dat Bologna de oudste universiteit ter wereld is, dan heeft die persoon gelijk voor Europa en voor het Europese model van de universiteit; zegt iemand Fez, dan heeft die gelijk voor de oudste onderwijsinstelling die nog altijd actief is.

En waar studeert men vandaag?

Zoek in de medina geen collegezalen. Sinds 1963 hebben de universitaire lessen de moskee verlaten voor moderne campussen, en het bestuur van de universiteit zetelt in Fez. De faculteiten zijn verdeeld over Fez en Agadir (sharia), Marrakech (Arabische taal), Tetouan (grondslagen van de religie) en Smara. In de moskee zelf werd het traditionele onderwijs in 1988 onder Hassan II hersteld, na een onderbreking van bijna dertig jaar, en verschillende gerestaureerde Merinidische medersa’s ontvangen opnieuw studenten. Ziet u jongeren met boeken door een zijdeur naar binnen gaan, dan is dat geen decor: de instelling leeft.

De overlevering verbindt figuren als Ibn Khaldoun of Maimonides met de Al Quaraouiyine, en een hardnekkige legende laat er Gerbert van Aurillac studeren, de latere paus Silvester II; het moderne onderzoek heeft geen enkel bewijs van dat verblijf opgeleverd. Onthoud die namen als een teken van het aanzien van de plek in de middeleeuwse Middellandse Zeewereld, niet als bewezen feiten.

Geschiedenis van de moskee: van buurtgebedshuis tot grote moskee

Om de plaats van de Al Quaraouiyine te begrijpen, moet u weten dat Fez ontstond uit twee tweelingsteden, gescheiden door de rivier de Fez: de oever van de Andalusiërs, bevolkt door emigranten uit Córdoba, en de oever van de mensen uit Kairouan, bevolkt door families uit Kairouan, in het huidige Tunesië. De naam van de moskee zelf, al-Qarawiyyin, betekent « die van de mensen uit Kairouan ». Zij is eerst de moskee van een wijk, niet die van een staat. Hoe die twee oevers samen één stad werden, leest u in onze gids over de medina van Fez.

Fatima al-Fihri: wat de overlevering zegt en wat historici betwisten

Het verhaal uit de middeleeuwse kronieken is bekend: Fatima al-Fihri, erfgename van een welvarende koopman uit Kairouan, zou haar fortuin hebben besteed aan de bouw van een gebedshuis in haar wijk, in 857 of 859 (het jaar 245 van de Hidjra voor de meest aangehaalde datum). Haar zus Mariam wordt in dezelfde overlevering verbonden met de moskee van de Andalusiërs op de andere oever.

Dat verhaal wordt niet meer zonder nuance aanvaard. Bij werkzaamheden in de twintigste eeuw werd een stichtingsinscriptie in cederhout uit de negende eeuw teruggevonden; zij vermeldt Dawud ibn Idris en het jaar 877. De historicus Chafik Benchekroun stelde voor er de oorspronkelijke inscriptie van de Al Quaraouiyine zelf in te zien, wat van Fatima al-Fihri een figuur zou maken die misschien eerder legendarisch dan historisch is. Het debat is niet beslecht. Ons standpunt: u kunt het verhaal van Fatima vertellen, want het hoort bij de identiteit van de stad en van Marokko, op voorwaarde dat u zegt dat het om een overlevering gaat en niet om een notariële akte.

956: de minaret van de Zenata

In de tiende eeuw wordt Fez betwist tussen de Fatimiden en de Omajjaden van Córdoba. In 956 krijgt de Zenata-emir Ahmed ibn Abi Saïd van de Omajjadische kalief toestemming om de moskee te vergroten. De werf omvat de plaats van de huidige binnenplaats en vervangt de oude minaret door een hogere toren met een vierkante schacht. Die minaret is de minaret die u vandaag ziet: een van de oudste nog staande van de Maghreb, en haar vierkante vorm kondigt de grote minaretten van de Maghreb en al-Andalus in de volgende eeuwen aan. De Meriniden restaureerden haar in 1286.

1134-1143: de Almoravidische werf die de gebedszaal haar vorm geeft

Het beslissende moment is Almoravidisch. Onder het beschermheerschap van emir Ali ibn Youssef wordt de gebedszaal tussen 1134 en 1143 naar het zuiden vergroot en op tien dwarsbeuken gebracht. De middenbeuk, die loodrecht op de qiblamuur tot aan de mihrab loopt, krijgt een uitzonderlijke versiering: koepels en gewelven met muqarnas, uitgesneden cellen in de vorm van honingraten of stalactieten, arabesken en Koefische inscripties. In 1144 wordt een nieuwe minbar geplaatst, de preekstoel; het is een meesterwerk van inlegwerk en gebeeldhouwd hout met geometrische motieven.

De Almohaden: een versiering verborgen onder het pleisterwerk

De Almohaden, die Fez in 1145-1146 innemen, staan voor een strenge soberheid. De kronieken vertellen dat de bewoners de rijkste versieringen met kalk zouden hebben bedekt voordat de nieuwe heersers kwamen, om ze tegen vernietiging te beschermen. Paradoxaal genoeg is het ook een Almohadische vorst, Mohammed al-Nasir (1199-1213), die de grote bronzen kroonluchter laat maken die nog altijd in de middenbeuk hangt en die door oude auteurs werd beschreven als de mooiste van de islamitische wereld.

De Meriniden: de geleerde bloeitijd

In de dertiende en veertiende eeuw, onder de Meriniden, bereikt de Al Quaraouiyine haar intellectuele hoogtepunt. Er wordt recht, theologie en taal onderwezen, maar ook grammatica, retorica, logica, geneeskunde, wiskunde, sterrenkunde en aardrijkskunde. De sultans bouwen er medersa’s omheen, die vooral dienen als woonplaats en als gespecialiseerde scholen voor de studenten: Seffarine in 1271, Al Attarine in 1323, Misbahiya in 1346. In 1286 wordt aan de voet van de minaret de Dar al-Muwaqqit ingericht, de kamer van de tijdmeester, uitgerust met astrolabia en waterklokken om de gebedstijden vast te stellen; in 1317-1318 wordt een waterklok besteld, en een andere wordt in 1361 voltooid. In 1349 ten slotte sticht sultan Abou Inan officieel de bibliotheek, in de noordoostelijke hoek.

De Saadiërs: twee paviljoens op de binnenplaats

De laatste grote zichtbare toevoeging is Saadisch. Ahmed al-Mansour laat in 1587-1588 het oostelijke paviljoen op de binnenplaats bouwen; zijn kleinzoon Abdallah al-Ghalib II voegt in 1609 het westelijke paviljoen toe. De twee kiosken, met hun slanke zuilen en hun piramidevormige daken, imiteren die van de Leeuwenhof van het Alhambra in Granada. Het is een van de beelden die u het gemakkelijkst vanaf bepaalde deuren opvangt.

De universiteit van Fez bezoeken als niet-moslim

In Marokko is de toegang tot moskeeën die in gebruik zijn voorbehouden aan moslims; de Hassan II-moskee in Casablanca is de bekendste uitzondering, met rondleidingen. De Al Quaraouiyine vormt geen uitzondering op de regel: wie geen moslim is, gaat er niet binnen, ook niet met een gids. Wie zoekt hoe hij « de universiteit van Fez kan bezoeken », moet dus weten dat er geen bezoek binnen bestaat. Dat betekent echter niet dat er niets te zien is: met de juiste plekken en het juiste moment ziet u meer dan u verwacht.

Wat aanvaard wordt en wat niet

• Kijken vanaf het steegje, voor een openstaande deur, wordt getolereerd: dat doen alle bezoekers.
• Een voet op de drempel zetten, ook voor een foto, wordt niet aanvaard. De drempel is de grens.
• De lege binnenplaats fotograferen, zonder flits, is doorgaans toegestaan; gelovigen in gebed fotograferen, of iemand van dichtbij zonder zijn toestemming, niet.
• Tijdens de oproep en het gebed, vooral op vrijdag rond het middaguur, gaat u bij de deuren weg: de gelovigen stromen toe en u staat in de weg.

Waar u de Al Quaraouiyine het best ziet

Een eerste uitkijkpunt zijn de noordelijke deuren, in de omgeving van de souk Al Attarine: als u via de Talaa Kebira komt, stuit u op de medersa Al Attarine, en de deuren van de moskee liggen op enkele passen. Staan ze open, dan kijkt u neer op de binnenplaats, haar zellige, de fontein en de Saadische paviljoens. Een tweede punt is de kant van het plein Seffarine, in het zuidoosten, waar de ingang van de bibliotheek ligt. De derde mogelijkheid is de meest spectaculaire: de dakterrassen. Verschillende winkels, cafés of huizen in de naburige steegjes bieden aan u naar hun dak te laten gaan, vanwaar u de groene daken, de minaret en soms een stukje binnenplaats ziet. Dat is vaak gratis in ruil voor een rondje door de winkel of een fooi; spreek de voorwaarden af voordat u naar boven gaat. Meer panorama’s over de stad vindt u in onze gids over de uitzichtpunten van Fez.

De openingstijden van de deuren worden voor bezoekers niet aangegeven: ze gaan open voor het gebed en blijven ‘s middags soms dicht. De uren rond het middaggebed en het namiddaggebed zijn doorgaans het gunstigst, maar niets is gegarandeerd. Is een deur dicht, loop dan om het gebouw heen: een andere staat misschien open.

Architectuur: weten waar u naar kijkt

De paradox van de Al Quaraouiyine is dat u haar van buitenaf niet ziet. Geen monumentale gevel, geen esplanade: de moskee zit ingeklemd in het weefsel van de medina, omringd door winkels, fondouks en medersa’s. U herkent haar aan haar groene pannendaken, haar minaret en haar deuren. Daarom loont het om aan te komen met een duidelijk beeld van het grondplan.

Het grondplan: een zuilenzaal en een binnenplaats

De moskee beslaat ongeveer een halve hectare. De gebedszaal is een uitgestrekt woud van bogen, verdeeld in tien dwarsbeuken, evenwijdig aan de qiblamuur in het zuiden. De binnenplaats (sahn) is rechthoekig, aan drie kanten omgeven door de gebedszaal en aan de noordkant door een galerij. Zij is geplaveid met zellige, met een fontein in het midden en de twee Saadische paviljoens aan de uiteinden. Die indeling, met een langgerekte binnenplaats dwars op de zaal, is typisch voor de grote moskeeën van het islamitische Westen.

De middenbeuk, de mihrab en de minbar

De middenbeuk is het artistieke hart van het gebouw. Haar Almoravidische koepels met muqarnas behoren tot de oudste voorbeelden van die techniek in de Maghreb. De mihrab, de nis die de richting van Mekka aangeeft, is versierd met gebeeldhouwd en beschilderd stucwerk en met gekleurd glas, en bekroond door een kleine koepel met muqarnas. De kapitelen van de marmeren zuilen die hem omlijsten, zijn hergebruikte stukken uit al-Andalus, uit de tijd van het kalifaat van Córdoba: een detail dat de hele band tussen Fez en het islamitische Spanje samenvat. De minbar van 1144 geldt als een van de belangrijkste stukken van de middeleeuwse islamitische houtbewerking.

De kroonluchters: oorlogsbuit die licht werd

Verschillende bronzen kroonluchters verlichten de zaal. Naast de grote Almohadische kroonluchter werden andere gemaakt van klokken die van militaire veldtochten op het Iberisch Schiereiland waren meegebracht, zoals de grote kroonluchter die in 1337 werd opgehangen, gemaakt van een klok uit Gibraltar. Het verhaal is bekend, maar het is geen verhaal om luidop te vertellen voor een moskeedeur: bewaar het voor de lunch.

De minaret en de kamer van de tijd

De minaret van 956 is sober en massief, zonder de keramische versiering van de latere minaretten van de stad. Aan haar voet huisvestte de Dar al-Muwaqqit van 1286 de muwaqqit, de geleerde die met astrolabia en waterklokken de gebedstijden berekende. Die wetenschappelijke functie, op de grens tussen sterrenkunde en eredienst, is een van de beste illustraties van wat de Al Quaraouiyine in de middeleeuwen was.

De deuren, de enige vensters voor de bezoeker

Volgens een telling heeft de moskee 18 deuren en toegangen. Enkele ervan verdienen het dat u ze opzoekt:

• Bab al-Ward (de Rozenpoort), aan de noordkant, bekroond door een Merinidische koepel die aan de buitenkant gecanneleerd is; zij komt uit op de binnenplaats en biedt vaak het beste zicht op de zellige en de fontein.
• Bab ech-Chemmaïn (de poort van de kaarsenverkopers) en Bab al-Maqsura, in het noordwesten, met bewerkte deurkloppers uit de Almoravidische tijd.
• Bab al-Hafa (de poort van de blootsvoetsen), een Almohadische deur met een watergoot voor het wassen van de voeten.
• Bab al-Gnaïz, die naar het annex leidt waar voor de overledenen wordt gebeden; de huidige deurvleugels zijn replica’s uit de jaren 1950.

Bij de ingang van de gebedszaal, aan de kant van de binnenplaats, diende een gebeeldhouwd en beschilderd houten scherm uit 1289, de anaza, als « zomermihrab » voor het gebed in de open lucht. Staat een deur aan de noordkant open, zoek het dan in de as: het is vaak het best zichtbare stuk van het interieur.

De bibliotheek van Al Quaraouiyine en haar restauratie

De bibliotheek wordt vaak een van de oudste bibliotheken ter wereld genoemd. Zij werd in 1349 officieel gesticht door de Merinidische sultan Abou Inan, in de noordoostelijke hoek van de moskee; het huidige gebouw ligt aan de zuidkant van het complex, met zijn ingang aan het plein Seffarine. Zij bewaarde beroemde stukken: delen van de Muwatta van imam Malik, gekopieerd op gazellenperkament, of het exemplaar van de Kitab al-Ibar dat Ibn Khaldoun zelf aan de instelling zou hebben geschonken. Volgens de pers telt haar collectie enkele duizenden handschriften, waaronder een Koran uit de negende eeuw in Koefisch schrift; er is geen gedetailleerde officiële inventaris online gepubliceerd. In de jaren 1940 kwam er een grote uitbreiding, met een nieuwe leeszaal die in 1949 werd ingehuldigd.

In 2012 vertrouwt het ministerie van Cultuur de rehabilitatie van het gebouw toe aan Aziza Chaouni, een architecte uit Fez. Zij treft er handschriftenzalen aan zonder controle van temperatuur of vochtigheid, scheuren in het plafond, een verstopte afvoer, gebroken tegels, gespleten balken en blootliggende elektriciteitskabels. De werf duurt meer dan drie jaar. Er komen een laboratorium voor de restauratie en digitalisering van handschriften, kantoren, een leeszaal, een conferentiezaal, een café, zonnepanelen en een systeem om water op te vangen voor het besproeien van de tuin bij. De fonteinen op de binnenplaats worden gerestaureerd en de verlichting wordt volledig vernieuwd.

De heropening volgde in mei 2016. Aziza Chaouni legde uit dat haar belangrijkste strijd erin bestond de plek voor het publiek open te stellen, als echo van de missie die aan Fatima al-Fihri wordt toegeschreven. In de praktijk wisselt de toegang voor de passerende bezoeker: de handschriftenzaal blijft voorbehouden aan onderzoekers, en op een vrij bezoek aan de binnenruimten kunt u doorgaans niet rekenen. Meld u bij de ingang aan het plein Seffarine, vraag het beleefd, en aanvaard het antwoord: soms een blik in de hal, soms een weigering.

Hoe u bij de Al Quaraouiyine komt

Geen enkele auto rijdt deze zone in: het laatste stuk loopt u altijd te voet. Twee benaderingen werken goed.

• Vanaf Bab Boujloud: neem de Talaa Kebira, de hoofdstraat die zacht afloopt naar het hart van de medina. Reken op ongeveer 15 tot 25 minuten, afhankelijk van de drukte en uw stops. De straat komt uit in de omgeving van de souk Al Attarine; de medersa Al Attarine en de noordelijke deuren van de moskee liggen dan op enkele passen.
• Vanaf het plein R’cif: de kortste toegang als uw taxi u onderaan de medina afzet. Loop omhoog naar het plein Seffarine, herkenbaar aan het lawaai van de koperslagers die op het koper hameren; de ingang van de bibliotheek ligt aan het plein. Reken op een tiental minuten.

Komt u met het vliegtuig, dan ligt de luchthaven Fez-Saïss op een vijftiental kilometer ten zuiden van de stad; vraag de taxi u af te zetten bij Bab Boujloud of bij R’cif, afhankelijk van de ligging van uw riad. De opties en prijzen van het vervoer vergelijkt u in onze gids over de luchthaventransfer in Marokko. In de steegjes vergissen kaartapps zich vaak: vertrouw op de bordjes van de toeristische routes en op de herkenningspunten die hier genoemd worden, en wantrouw geïmproviseerde « gidsen » die beweren dat de weg afgesloten is.

Rond de Al Quaraouiyine: medersa’s en souks

De moskee is het zwaartepunt van een wijk waar de monumenten elkaar raken. Het loont dus om er een halve dag omheen te plannen, met de medersa’s van Fez als hoogtepunt: die kunt u wel van binnen bezoeken.

• De medersa Al Attarine (1323), net ten noorden, open voor bezoek: daar begrijpt u, van binnenuit, de Merinidische versiering die u in de moskee niet ziet.
• Het plein Seffarine en zijn medersa (1271), de oudste van de Merinidische medersa’s van Fez, tegenover de ingang van de bibliotheek.
• De medersa Misbahiya (1346), een andere Merinidische studentenwoning die met de moskee verbonden is.
• De medersa Cherratine, gebouwd in de Alaouitische tijd, op enkele minuten lopen.
• De souks rond de moskee: specerijen, babouches, koper. Een korte wandeling verder liggen de leerlooierijen Chouara, en het plein Nejjarine met zijn houtmuseum Nejjarine.

Om de Al Quaraouiyine in het geheel van de oude stad te plaatsen, geeft onze gids over de medina van Fez de grote herkenningspunten, en de gids wat te doen in Fez helpt u een verblijf van twee of drie dagen samen te stellen. Twijfelt u nog over uw bestemming, dan zet Marrakesh of Fez de twee keizerlijke steden naast elkaar.

De fouten die u beter vermijdt

• Iemand betalen die belooft u « binnen te krijgen »: dat is onmogelijk en brengt iedereen in verlegenheid.
• De moskee en de medersa’s verwarren: de moskee is niet te bezoeken, de medersa Al Attarine wel.
• Op vrijdag rond het middaguur komen in de hoop op mooie foto’s: dan is het grote gebed en staan de deuren vol.
• « De oudste universiteit ter wereld » herhalen als absoluut feit: de titel berust op een echte erkenning, maar dekt een werkelijkheid die heel anders is dan onze universiteiten.
• Een dakterras op gaan zonder de prijs af te spreken: onderhandel vooraf, niet achteraf.
• Vergeten dat u in een gebedswijk bent: zachte stem en een discreet toestel bij de deuren. Voor gepaste kleding op reis helpt onze paklijst voor Marokko.

Veelgestelde vragen over Al Quaraouiyine

Kan een niet-moslim de moskee Al Quaraouiyine binnengaan?

Nee. Het interieur is voorbehouden aan moslims, zoals in de meeste moskeeën die in Marokko in gebruik zijn. Bezoekers die geen moslim zijn, kijken vanaf de straat, voor de openstaande deuren, zonder de drempel over te gaan.

Is de oudste universiteit ter wereld echt in Fez?

Het Guinness World Records noemt haar de oudste bestaande onderwijsinstelling die ononderbroken in gebruik is, gesticht in 859, en UNESCO spreekt van de oudste universiteit ter wereld. Maar zij werd pas in 1963 een universiteit in moderne zin, en andere instellingen claimen een vergelijkbare ouderdom.

Is Bologna dan niet de oudste universiteit?

Bologna, uit 1088, is volgens het Guinness World Records de oudste universiteit van Europa en het oudste voorbeeld van het Europese model met faculteiten. De Al Quaraouiyine is ouder als onderwijsinstelling, maar werkte tot de twintigste eeuw volgens een ander model, met lessen in kringen en een persoonlijke ijaza.

Wie heeft de Al Quaraouiyine gesticht?

De overlevering schrijft haar toe aan Fatima al-Fihri, dochter van een koopman uit Kairouan, in 857 of 859. Een inscriptie uit de negende eeuw die Dawud ibn Idris en het jaar 877 vermeldt, heeft sommige historici ertoe gebracht dat verhaal te nuanceren.

Kunt u de bibliotheek van Al Quaraouiyine bezoeken?

De bibliotheek, gerestaureerd door Aziza Chaouni en in 2016 heropend, werd ontworpen met ruimten die voor het publiek open zijn, maar de handschriftenzaal is voorbehouden aan onderzoekers en de toegang voor toeristen wisselt. Meld u bij de ingang aan het plein Seffarine en informeer ter plaatse.

Wat is de beste plek om de moskee te zien?

De noordelijke deuren, bij de medersa Al Attarine, bieden vaak het beste zicht op de binnenplaats. Voor een overzicht van de groene daken en de minaret gaat u naar een naburig dakterras van een winkel of café, nadat u de voorwaarden hebt afgesproken.

Moet u betalen om de Al Quaraouiyine te zien?

Nee, kijken vanaf de deuren is gratis. Alleen privé-dakterrassen kosten soms iets, in de vorm van een fooi of een aankoop in de winkel.

Hoeveel mensen kan de moskee ontvangen?

De capaciteit die gewoonlijk wordt genoemd, is ongeveer 22.000 gelovigen, voor een oppervlakte van ongeveer een halve hectare.

Samenvatting

De Al Quaraouiyine is geen monument dat u bezoekt, maar een monument dat u leert bekijken. Zij bundelt elf eeuwen geschiedenis van Fez: het gebedshuis van de mensen uit Kairouan, de Zenata-minaret van 956, de Almoravidische gebedszaal, de kroonluchters, de bibliotheek van Abou Inan, de Saadische paviljoens en, sinds 1963, een moderne universiteit waarvan de faculteiten elders liggen. Of zij de oudste universiteit ter wereld is, hangt af van wat u een universiteit noemt; zeker is dat zij een van de oudste onderwijsinstellingen is die nog altijd werken. Wie geen moslim is, gaat er niet binnen, maar een goed georganiseerde ochtend, met de noordelijke deuren, het plein Seffarine, een dakterras en de medersa Al Attarine, volstaat om de essentie te vatten. Kom met tijd, met discretie en in gepaste kleding: het is een levende moskee voordat het een bezienswaardigheid is.

Bronnen

• UNESCO, Werelderfgoedcentrum: de medina van Fez
• Guinness World Records: oudste instelling voor hoger onderwijs
• ArchNet: Jami’ al-Qarawiyyin
• ArchNet: rehabilitatie van de bibliotheek Al Quaraouiyine
• Marokkaans ministerie van Habous en Islamitische Zaken: de Universiteit Al Quaraouiyine

Dit artikel is informatief. De toegangsvoorwaarden, de openingstijden van de deuren en van de bibliotheek, en eventuele tarieven kunnen veranderen; controleer ze ter plaatse voor uw bezoek. Laatst bijgewerkt: november 2026.

Fotoverantwoording

Illustraties: uitgelichte afbeelding « File:Qarawiyyin Mosque DSCF4250.jpg » van R Prazeres (CC BY-SA 4.0); « File:Fez Al-Qarawiyyin mosque (54247785576).jpg » van Jorge Franganillo (CC BY 2.0); « File:Qarawiyyin library gate on Place Seffarine 02.jpg » van Robert Prazeres (CC BY-SA 4.0), via Wikimedia Commons.