Koninklijk paleis van Fez: de gouden poorten, geschiedenis en bezoek

Het koninklijk paleis van Fez, Dar el-Makhzen genoemd, kunt u niet van binnen bezoeken: u bewondert het van buitenaf, vanaf het plein van de Alaouieten in Fez el-Jdid, waar zeven poorten van verguld brons, omlijst door zellige en gebeeldhouwd cederhout, een van de meest gefotografeerde gevels van Marokko vormen. Die spectaculaire ingang is nochtans bijna van gisteren: zij werd gebouwd tussen 1969 en 1971, terwijl het paleis zelf in 1276 door de Meriniden werd gesticht.

Dat verschil tussen een moderne gevel en een domein van meer dan zeven eeuwen oud is de sleutel om te begrijpen waar u naar kijkt. Achter de okerkleurige muren strekken zich ongeveer 80 hectare binnenplaatsen, tuinen, paviljoens en moskeeën uit, die elke sultan op zijn eigen manier heeft aangepast. U ziet daar bijna niets van, maar als u weet waar u moet kijken, zijn twintig minuten voor deze poorten veel meer waard dan een vakantiefoto. Hieronder leest u de geschiedenis van de plek, hoe u de versiering leest, en alles wat u moet weten om erheen te gaan: de route vanaf Bab Boujloud, het beste uur om te fotograferen, hoe u zich tegenover de wachters gedraagt en hoe u het bezoek aansluit op de Mellah, die enkele meters verderop begint.

In het kort

• Bezoeken? Het koninklijk paleis van Fez (Dar el-Makhzen) is een koninklijke residentie die de koning van Marokko nog steeds gebruikt: het interieur is gesloten voor het publiek, alleen de gevel is te zien.
• Gesticht in 1276 door de Merinidische sultan Abou Youssef Yacoub, tegelijk met de koninklijke stad Fez el-Jdid.
• Gebouwen: het grootste deel van de huidige gebouwen dateert uit de Alaouitische dynastie, tussen de zeventiende en de twintigste eeuw.
• De gouden poorten aan het plein van de Alaouieten werden gebouwd tussen 1969 en 1971 onder Hassan II: het zijn nieuwe creaties, geen restauratie van oude poorten.
• Omvang: het domein beslaat ongeveer 80 hectare, een groot deel van Fez el-Jdid, dat samen met de medina sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat.
• Prijs en tijd: het plein is een gratis openbare ruimte; reken op 20 tot 45 minuten ter plaatse, meer als u fotografeert.
• Combineren: de Mellah, de oude Joodse wijk, grenst aan het plein; beide bezoekt u vanzelfsprekend samen.

Dar el-Makhzen, het koninklijk paleis van Fez: wat het werkelijk is

De naam zegt al veel. « Dar el-Makhzen » betekent « het huis van de Makhzen ». Het woord makhzen duidde oorspronkelijk een opslagplaats aan, de plek waar belastingen in natura werden bewaard (het Franse « magasin » en het Nederlandse « magazijn » komen van dezelfde Arabische wortel), en ging daarna het Marokkaanse staatsapparaat zelf benoemen: de sultan, zijn hof, zijn bestuur en zijn leger. Een Dar el-Makhzen is dus niet alleen een vorstelijke woning, het is historisch de zetel van het gezag. Elke oude keizerlijke hoofdstad van Marokko heeft er een, en dat van Fez is een van de grootste. Wie zoekt naar een koninklijk paleis in Marokko, vindt er dus ook in Marrakech, Rabat, Meknes en Tanger, maar de poorten van Fez zijn de bekendste.

Het is geen bevroren monument. Het paleis blijft een residentie van de koning, die er tijdens zijn verblijven in Fez regelmatig gebruik van maakt, en dat is de eenvoudige en definitieve reden waarom u er niet binnenkomt. Er wordt geen officiële rondleiding aangeboden, er bestaat geen ticketverkoop, en wie u « toegang via een zijdeurtje » belooft, vertelt u sprookjes. Wat u wel kunt bezoeken, is het plein voor de poorten en, aan een ander uiteinde van het domein, de grote paradeplaatsen die méchouars worden genoemd.

Om de schaal te begrijpen, onthoudt u dit cijfer: ongeveer 80 hectare. Het paleis is geen gebouw in Fez el-Jdid, het is een groot deel van Fez el-Jdid. De woonwijken, de Grote Straat, de Mellah en de openbare tuinen hebben zich genesteld in de randen die het koninklijk domein hun liet. Kijkt u naar een plattegrond van de wijk, dan is de grote vlek zonder straten in het midden het paleis. Om deze wijk in het geheel van de stad te plaatsen, leest u ook onze gids over de medina van Fez en onze bredere gids wat te doen in Fez.

Kunt u het paleis van binnen bezoeken of een rondleiding boeken?

Nee, en het is belangrijk dat duidelijk te weten voordat u naar Fez el-Jdid gaat. Veel bezoekers zoeken online naar een rondleiding door het koninklijk paleis, en sommige aanbieders gebruiken het woord « tour » voor wat in werkelijkheid een wandeling langs de buitenkant is. Dat is op zich geen probleem: een stadsgids die u langs de poorten, de méchouars en de Mellah leidt, kan het bezoek veel rijker maken. Maar niemand kan u een bezoek aan het interieur verkopen, omdat dat simpelweg niet bestaat. Een zogenaamde bevoorrechte toegang is oplichterij.

Wat u wel kunt doen, is drie dingen combineren die samen een goed beeld geven van wat achter de muren ligt: de gevel van het plein van de Alaouieten bekijken, de oude noordelijke ingang via de Oude Méchouar en Bab Dekkakin volgen, en daarna een paleisinterieur uit Fez bezoeken in het museum Al Batha, een vroeger bijgebouw van het paleis dat wel open is voor het publiek. Verderop in dit artikel vindt u een route die die drie onderdelen in een halve dag verbindt.

Geschiedenis van het koninklijk paleis van Fez, van de Meriniden tot de Alaouieten

1276: een paleisstad naast de medina

Halverwege de dertiende eeuw hebben de Meriniden Marokko net op de Almohaden veroverd. Hun sultan Abou Youssef Yacoub heeft een hof, een garnizoen en een bestuur nodig, en de oude medina van Fez el-Bali, dicht en volledig bebouwd, biedt daarvoor niet de nodige ruimte. In 1276 sticht hij daarom ten westen van de medina een nieuwe, versterkte stad, eerst Madinat al-Bayda genoemd, « de Witte Stad », die iedereen uiteindelijk Fez el-Jdid zou noemen, « het nieuwe Fez ». Het paleis is er het hart van. UNESCO vat dat programma samen door eraan te herinneren dat de nieuwe stad het koninklijk paleis, het hoofdkwartier van het leger, de vestingwerken en woonwijken samenbracht.

Het grondplan van het Merinidische paleis kan niet precies worden gereconstrueerd: zeven eeuwen van verbouwingen hebben het uitgewist. Enkele elementen zijn wel bekend. De Grote Moskee van Fez el-Jdid, die eveneens in die tijd werd gesticht, was met het paleis verbonden door een privédoorgang waarlangs de sultan kon gaan bidden zonder door de stad te lopen. In het westen werd de nieuwe stad afgesloten door Merinidische stadsmuren, tot waar zich vandaag de tuinen Lalla Mina uitstrekken, die veel later, in de negentiende eeuw, werden aangelegd.

Water, de obsessie van de Merinidische sultans

Abou Youssef Yacoub sterft in 1286 zonder de grote siertuin te hebben voltooid die hij ten noorden van de stad had gepland. Zijn opvolger Abou Yacoub Youssef maakt hem in 1287 af: dat is de tuin van de Mosara, gevoed door een aquaduct dat water uit de rivier van Fez haalde dankzij een groot scheprad bij Bab Dekkakin. De tuin is verdwenen, maar zwakke sporen van het aquaduct zijn nog zichtbaar aan de voet van de westmuur van de Nieuwe Méchouar. Het is een detail dat bijna niemand opmerkt en dat eraan herinnert dat deze wijk, vandaag zo stenig, rond het water werd ontworpen.

1666: Moulay Rachid en de Alaouitische herstart

Na de Meriniden en daarna de Saadiërs, die Marrakech verkiezen, kent Fez decennia van wanorde. De stichter van de Alaouitische dynastie, Moulay Rachid, neemt de stad in 1666 in en hervat meteen de werken. In 1671 laat hij in het oostelijke deel van het paleis een enorme rechthoekige binnenplaats aanleggen, bekleed met groene zellige en rond een groot bassin. Die binnenplaats, die van Moulay Rachid genoemd, wordt aan haar zuidoostelijke uiteinde begrensd door een klein paviljoen met een zuilengang van wit marmer. Een bezoeker uit 1922 beschreef haar als een van de mooiste ruimtes van het paleis en vertelde dat sultan Moulay Abd el-Hafid er een bootje op het bassin had laten varen. Om zijn stamtroepen te huisvesten, bouwt Moulay Rachid ten noorden van Fez el-Jdid ook de kasba van de Cherarda.

Achttiende en negentiende eeuw: méchouars, tuinen en paviljoens

Bijna alle volgende sultans laten hun stempel na. Moulay Abdallah (die met onderbrekingen regeert tussen 1729 en 1757) laat een grote moskee en een dynastieke begraafplaats bouwen in de wijk die vandaag zijn naam draagt. Mohammed ben Abdallah (1757-1790) bouwt Dar Ayad el-Kebira, een van de indrukwekkendste gebouwen binnen de omwalling; sommige bronnen schrijven hem ook de aanleg van de twee noordelijke méchouars toe, andere dateren die uit een latere periode. Moulay Abderrahmane (1822-1859) legt de grote méchouar van Bab Bou Jat aan, vier hectare in het noordwesten van Fez el-Jdid, ontworpen door een officier van de genie, Abd al-Rahman de Saulty. Dezelfde sultan legt ten westen van het paleis de tuinen Lalla Mina en de gelijknamige moskee aan, en sticht een paleisbibliotheek.

Hassan I, de grote bouwer

De regering van Moulay Hassan I (1873-1894) geeft het paleis een groot deel van zijn huidige indeling. De sultan breidt de omwalling naar het noorden uit tot aan de zuidpoort van de Oude Méchouar, die de hoofdingang wordt, ook al moet daarvoor de grote straat van de wijk worden omgelegd. Hij laat een grote binnenplaats met arcaden aanleggen, een « binnenméchouar » waar onder meer de rechtbank (mahkama) en de kadi van Fez el-Jdid zetelden. Die binnenplaats komt te liggen tussen de Grote Moskee en de madrasa van Fez el-Jdid, in 1320 gesticht door de Merinidische sultan Abou Saïd, die zo door het paleis wordt opgeslokt.

Ten noorden van Bab Dekkakin legt Hassan I de Nieuwe Méchouar aan en laat hij aan de westkant ervan in 1886, met hulp van Italiaanse officieren, een wapenfabriek bouwen: Dar al-Makina. Een groot deel van de wapens die u vandaag in het wapenmuseum van Borj Nord in Fez ziet, komt uit die fabriek. Het is ook Hassan I die Fez el-Jdid en Fez el-Bali voor het eerst met elkaar verbindt via een versterkte gang, die toegang geeft tot de tuinen van Jnan Sbil en tot zomerresidenties zoals Dar Batha, vandaag een museum. Zijn opvolgers gaan op dezelfde weg verder: Moulay Abd el-Aziz (1894-1908) voegt het paviljoen Dar al-Fassiya toe, met plafonds met bladgoud, en Moulay Abd el-Hafid (1908-1912) begint aan een groot paviljoen met verdiepingen waarin de eerste liften van het paleis moesten komen, een werf die nooit werd voltooid.

1912: het verdrag van Fez en het vertrek van de hoofdstad

In het paleis van Fez wordt in maart 1912 onderhandeld over het verdrag dat Marokko onder Frans protectoraat plaatst. Het wordt op 30 maart 1912 ondertekend door sultan Moulay Abd el-Hafid en de diplomaat Eugène Regnault. Wanneer de inhoud half april bekend wordt, breken er in de stad hevige onlusten uit, en de nabijgelegen Mellah lijdt zwaar onder de gevechten. Resident-generaal Lyautey trekt daaruit een bestuurlijke conclusie: de hoofdstad wordt naar Rabat overgebracht, en zij komt niet meer terug. Het paleis van Fez verliest daarmee zijn rol van dagelijkse regeringszetel, zonder op te houden een vorstelijke residentie te zijn. Een deel van de bijgebouwen buiten de muren, waaronder Dar Batha, wordt dan door de Franse diensten in gebruik genomen.

De jaren 1960: Hassan II keert het paleis naar het zuiden

Eeuwenlang kwam u het paleis binnen langs de noordkant, vanaf de Oude Méchouar. In de jaren 1960 keert koning Hassan II die logica om en laat hij een nieuwe ceremoniële ingang in het zuidwesten aanleggen, tegen de Mellah aan. Er wordt een groot plein vrijgemaakt, het plein van de Alaouieten, en er worden tussen 1969 en 1971 nieuwe poorten gebouwd, volgens de chronologie die het historisch onderzoek aanhoudt. De Regionale Raad voor Toerisme van Fez dateert de aanleg van het plein van zijn kant op 1968 en schrijft de koperen poorten toe aan een ambachtsman uit Fez: beide versies plaatsen de werken op de overgang van de jaren 1960 naar de jaren 1970. De poorten geven toegang tot een oude binnenplaats in de zuidwestelijke hoek van het paleis, waar vroeger een dierenverblijf met leeuwen en andere wilde dieren was.

De gouden poorten van het koninklijk paleis van Fez, stuk voor stuk

Een gevel met zeven poorten

Neem de tijd om te tellen. In het midden staat een groot vooruitspringend gebouwdeel, bekroond met een dak van groen geglazuurde dakpannen, met drie poorten: een enorme middenpoort, geflankeerd door twee lagere poorten. Aan weerszijden bevatten twee bescheidener paviljoens, eveneens met groene dakpannen, elk één poort. Helemaal aan de uiteinden staan ten slotte twee kleinere poorten in omlijstingen van overwegend blauwe zellige, rechtstreeks in de gekanteelde muur. Drie, plus twee, plus twee: zeven poorten, allemaal van verschillende afmetingen, die de gevel zijn ritme en zijn diepte geven. Tussen het middelste gebouwdeel en de paviljoens dragen twee panelen van wit marmer gekalligrafeerde inscripties.

Die rangorde is niet alleen decoratief. In de Marokkaanse paleisarchitectuur zeggen de grootte en de rijkdom van een poort iets over het belang van wat erdoor passeert. De middenpoort is die van de grote gelegenheden; de andere dienen voor het dagelijks gebruik. Kijk ook naar de muur die het geheel omlijst: een okerkleurige wal met kantelen, sober, bijna militair, die het goud en de kleuren door het contrast laat opvallen. Dat contrast is bewust gekozen.

Verguld brons, zellige en ceder: de versiering lezen

De deurvleugels zijn van verguld brons (sommige bronnen spreken van « messing » of « koper ») en volledig bedekt met een geometrisch netwerk van ineengevlochten sterren en veelhoeken, in reliëf bewerkt. Elke poort heeft haar eigen deurkloppers. Rond de hoefijzerbogen tekenen een rand van in festoenen gesneden stucwerk en een band van veelkleurige zellige de omlijsting. Daarboven herhalen grote panelen van zellige een motief van een netwerk van gelobde ruiten, de darj wa ktaf, geërfd van de Almohadische kunst en ook terug te vinden op de oude minaretten van Marokko. Nog hoger wisselt een galerij van kleine arcaden opengewerkte houten roosters af met panelen van zellige, onder een kroonlijst van gebeeldhouwd cederhout en nissen versierd met muqarnas, die honingraatachtige cellen die de overgang van het ene vlak naar het andere verzachten.

De zuiltjes tussen de bogen zijn van wit marmer, en de schachten aan weerszijden van de poorten zijn zelf met zellige bekleed. De hele woordenschat van het ambacht van Fez is hier aanwezig, verzameld op enkele tientallen meters: koperslagers, zelligemakers, cederhoutbewerkers en stukadoors. Dat is precies wat de gevel interessant maakt voor wie de ochtend in de souks van Fez el-Bali heeft doorgebracht: u vindt hier, op monumentale schaal en uitgevoerd in de twintigste eeuw, de vakkennis terug die u in het klein in de werkplaatsen hebt gezien. Wie het houtsnijwerk van Fez van dichtbij wil bekijken, vindt het in het Nejjarine-museum in Fez.

Nieuw, niet gerestaureerd: een misvatting rechtgezet

U leest vaak dat de poorten van het paleis in de jaren 1960 of 1970 zouden zijn « gerestaureerd ». Dat klopt niet. Er was op deze plek geen ceremoniële ingang vóór de ingreep van Hassan II: de poorten aan het plein van de Alaouieten zijn een creatie uit 1969-1971, ontworpen voor een nieuwe ingang. Ze horen bij dezelfde familie als de grote koninklijke bouwwerken van de tweede helft van de twintigste eeuw in Marokko, waarvoor traditionele ambachtslieden voor monumentale opdrachten werden ingezet. Ze als modern beschouwen doet niets af aan hun kwaliteit; het voorkomt alleen dat u ze als Merinidisch voorstelt, wat sommige geïmproviseerde gidsen nog altijd doen.

Het plein van de Alaouieten

Het plein zelf verdient ook een blik. De bestrating met lichte en donkere banen leidt het oog naar de poorten, en de breedte ervan laat u afstand nemen, iets zeldzaams in een stad waar u gewoonlijk met de neus tegen de muren leeft. De geschiedenis van deze grond is minder vrolijk: de oude Joodse begraafplaats lag aan de voet van de buitenmuur van het paleis, en zij werd naar de zuidoostelijke hoek van de Mellah verplaatst, aan het eind van de negentiende eeuw of aan het begin van het protectoraat afhankelijk van de bronnen, om de koninklijke uitbreiding mogelijk te maken. Op die plek werden tijdens het protectoraat pleinen vrijgemaakt, voordat de aanleg van de jaren 1960 het plein zijn huidige monumentale vorm gaf.

Foto’s van de gouden poorten: moment en kader

Het koninklijk paleis van Fez is een van de meest gefotografeerde plekken van Marokko, en dat merkt u op het plein. De eerste troef is rust: vroeg in de ochtend is het plein bijna leeg en kunt u de hele gevel zonder silhouetten in beeld brengen. Midden op de dag, vooral in de zomer, drukt het harde licht het reliëf van het brons plat en bleekt het de zellige; laag strijklicht, aan het begin of aan het eind van de dag, laat de gegraveerde motieven daarentegen juist uitkomen. Kijk ter plaatse waar de zon valt, want de schaduw van de muur kan afhankelijk van het uur en het seizoen een deel van de poorten afsnijden.

Voor het totaalbeeld loopt u achteruit tot het midden van het plein en gebruikt u een groothoek; voor het detail gaat u dichter bij een zijpoort staan, die vaak minder druk is, en kadreert u strak op het vlechtwerk van sterren en een deurklopper. De mensen die op een rij voor de poorten staan voor dezelfde foto, horen bij het schouwspel: wacht een minuut, het plein komt snel weer vrij. Fotografeert u met een smartphone, kies dan liever de standaardlens dan de ultragroothoek, want de vervorming aan de randen maakt de rechte lijnen van de gevel krom.

• Vroeg in de ochtend: een bijna leeg plein, de hele gevel zonder mensen.
• Begin of eind van de dag: strijklicht dat het reliëf van het brons laat uitkomen.
• Midden op de dag in de zomer: te vermijden, met hard licht en een plein zonder schaduw.
• Totaalbeeld: vanaf het midden van het plein met een groothoek.
• Detail: een zijpoort, strak gekadreerd op de sterren en een deurklopper.
• Niet doen: tegen de poorten leunen of erop zitten, de wachters van dichtbij fotograferen, een drone laten opstijgen.

De andere kant van het paleis: Oude Méchouar, Bab Dekkakin en Nieuwe Méchouar

De meeste bezoekers vertrekken na de foto van de gouden poorten. Jammer: de historische ingang van het paleis, aan de noordkant, vertelt zijn lange geschiedenis veel beter. De Oude Méchouar is de kleinste van de paradeplaatsen. Hij is aan alle kanten door muren omsloten, gaat terug tot de Merinidische tijd en ligt direct voor de officiële poort van Dar el-Makhzen, waarvan de top boven de muur uitsteekt. Oorspronkelijk was het een versterkte brug over de rivier van Fez bij de noordelijke ingang van de stad, bekend als Bab al-Qantara of Bab el-Oued. De rivier stroomt nog altijd onder het plein door en komt aan de oostkant weer boven, in de tuinen van Jnan Sbil.

In het noorden leidt de poort Bab Dekkakin, « de poort van de banken », naar de veel grotere Nieuwe Méchouar, die Hassan I aan het eind van de negentiende eeuw aanlegde. De poort zelf werd in 1884 gerestaureerd, onder de regering van die sultan. Aan de westkant van het plein wijst een poort in Italiaanse stijl op Dar al-Makina, de wapenfabriek van 1886: het interieur, een lange reeks overwelfde zalen, heeft lang leeggestaan en hoort bij de monumenten van het restauratieprogramma van de medina; de huidige staat ervan controleert u ter plaatse. Het plein van Bab al-Makina dient als podium voor concerten van het Festival van Fez voor Gewijde Wereldmuziek. Voor de rest van de oude stad en haar steegjes leest u onze gids over de oude stad van Fez.

Wat de muren verbergen

Omdat u niet naar binnen gaat, is het goed te weten wat zich aan de andere kant bevindt. Het grondplan van het paleis is onregelmatig, het resultaat van zeven eeuwen toevoegingen. Historisch hadden het publiek en de ambtenaren alleen toegang tot de eerste binnenplaatsen, van de Oude Méchouar tot de binnenméchouar, omdat daar de rechtbank en staatsdiensten waren gevestigd. Het westelijke deel vormde de privéresidentie van de sultan, voorbehouden aan de koninklijke familie en haar naaste omgeving.

• De binnenméchouar: een grote rechthoekige binnenplaats geplaveid met marmer en omzoomd door arcaden, de vroegere zetel van de mahkama.
• De binnenplaats van Moulay Rachid (1671): een rechthoekig bassin, groene zellige en een paviljoen met een marmeren zuilengang.
• De tuinen en de moskee Lalla Mina: in de negentiende eeuw aangelegd door Moulay Abderrahmane, ten westen van het paleis.
• Dar Ayad el-Kebira: een van de indrukwekkendste volumes in het silhouet van het paleis.
• Dar al-Fassiya: een paviljoen van Moulay Abd el-Aziz met een binnenplaats van marmer, later verlaten.
• De madrasa van Fez el-Jdid (1320), onder Hassan I door het paleis opgeslokt.

Vanuit de stad ziet u van dat geheel alleen daken van groene dakpannen, enkele minaretten en hoge, blinde muren. Dat is precies wat de bouwers wilden: een Marokkaans paleis keert zich naar zijn binnenplaatsen, nooit naar de straat.

Het koninklijk paleis van Fez bezoeken: praktische informatie

Erheen vanaf de medina, de ville nouvelle en de luchthaven

Vanaf Bab Boujloud, de blauwe poort van de medina, rekent u op 20 tot 30 minuten rustig wandelen. De aangenaamste route loopt langs de tuinen van Jnan Sbil, gaat via de Oude Méchouar en Bab Dekkakin, en daalt dan de Grote Straat van Fez el-Jdid af tot Bab Semmarine. Van daaruit loopt de straat van de Meriniden naar het westen tussen de Mellah en de zuidmuur van het paleis, en komt uit op het plein van de Alaouieten. Zo doorloopt u de geschiedenis van het paleis in de juiste volgorde: eerst de oude ingang, daarna de nieuwe.

Vanuit de ville nouvelle en het treinstation brengt een rode petit taxi u in enkele minuten ter plaatse; vraag naar « le palais royal » of « Bab el-Makhzen » en sta erop dat de meter aangaat. Hoe u een taxi in Marokko herkent en wat een eerlijke rit kost, leest u in onze gids over taxi en Uber in Marokko. Vanaf de luchthaven Fez-Saïss, op een vijftiental kilometer ten zuiden van de stad, doet de taxi er doorgaans 20 tot 25 minuten over tot het centrum, afhankelijk van het verkeer; alle details over uw aankomst staan in onze gids over de luchthaven Fez-Saïss, en de opties met pendelbus en privéchauffeur worden vergeleken in onze gids over de luchthaventransfer in Marokko.

Openingstijden, prijs en duur

Er is geen ticket en er zijn geen officiële openingstijden: het plein van de Alaouieten is een openbare ruimte, gratis toegankelijk. De toegang tot het plein of de omgeving ervan kan wel op elk moment worden beperkt, met name tijdens een verblijf van de koning of een officiële ceremonie; in dat geval laten de ordediensten het u weten en valt er niets te onderhandelen. Voor alleen de poorten rekent u op 20 tot 45 minuten. Met de Mellah en de Grote Straat van Fez el-Jdid is een halve dag comfortabeler.

Kleding en gedrag tegenover de wachters

Er hangen geen kledingvoorschriften, maar u staat voor een residentie van het staatshoofd. Nette kleding, met bedekte schouders en knieën, is het meest gepast, temeer omdat u daarna waarschijnlijk door een woonwijk loopt. Voor de poorten staan wachters en politieagenten. Zij laten foto’s van de gevel gewoonlijk toe, maar kunnen u vragen achteruit te gaan, niet tegen de poorten te gaan zitten of hen zelf niet te fotograferen. Volg dat zonder discussie op, en richt niet langdurig een telelens op hen. Laat ook de drone in de tas: het gebruik ervan is in Marokko aan een vergunning gebonden, en vliegen boven een koninklijk paleis is uitgesloten. Wat u verder in uw koffer meeneemt en wat u bij de douane beter thuislaat, leest u in onze gids over de douane in Marokko.

Fouten die u beter vermijdt

• Geloven in een « bezoek van binnen »: niemand kan het u verkopen. Een zogenaamde bevoorrechte toegang is oplichterij.
• De eerste de beste ronselaar volgen: onofficiële gidsen spreken bezoekers vaak aan op het plein en bij de ingang van de Mellah. Wilt u een gids, kies dan een erkende gids.
• Met de taxi komen, de foto nemen en vertrekken: dan mist u de Oude Méchouar, de Mellah en de Grote Straat, die de plek pas betekenis geven.
• Tegen de poorten leunen of erop gaan zitten voor de foto: de beste manier om tot de orde te worden geroepen.
• De poorten als middeleeuws voorstellen: ze dateren van 1969-1971, en dat weten maakt het bezoek eerlijker.
• Midden op de dag in de volle zomer komen: hitte, verblindende weerspiegelingen en een plein zonder schaduw. Voor de aangenaamste maanden raadpleegt u onze gids over de beste reisperiode voor Marokko.

In de omgeving van het koninklijk paleis

De Mellah, op een steenworp

De Mellah, de Joodse wijk die halverwege de vijftiende eeuw werd gesticht, begint letterlijk aan de overkant van de straat van de Meriniden. Die straat, die de Mellah van de zuidmuur van het paleis scheidt, wordt omzoomd door huizen met balkons van hout en smeedijzer, die duidelijk verschillen van de architectuur van de medina. De synagoge Ibn Danan, uit de zeventiende eeuw, en de Joodse begraafplaats liggen op enkele minuten. De combinatie van paleis en Mellah is de meest natuurlijke van Fez: op honderd meter afstand ziet u het koninklijk paleis en de gemeenschap die eeuwenlang vlak naast zijn muren woonde.

De Grote Straat van Fez el-Jdid en Bab Semmarine

Tussen Bab Semmarine in het zuiden en Bab Dekkakin in het noorden is de Grote Straat van Fez el-Jdid de winkelas van de wijk: minder toeristisch dan de souks van de medina, alledaagser, met stoffen, keukengerei en buurtwinkeltjes. Iets verderop liggen de moskee al-Hamra en de Grote Moskee van Fez el-Jdid, die de sultan vroeger via een privédoorgang bereikte; zoals de meeste actieve moskeeën in Marokko zijn ze in principe voorbehouden aan moslimgelovigen.

Jnan Sbil en het museum Al Batha

De tuinen van Jnan Sbil, tussen de Oude Méchouar en Bab Boujloud, zijn de groene pauze van de route: schaduwrijke lanen, bassins, en de rivier van Fez die onder de stadsmuren vandaan komt. Iets verder, bij Bab Boujloud, is het paleis Al Batha een vroeger bijgebouw van het koninklijk paleis, aan het eind van de negentiende eeuw gebouwd als zomerresidentie en audiëntiezaal. Het herbergt vandaag het museum Al Batha voor islamitische kunst, dat in februari 2025 na een restauratie door de Nationale Stichting voor Musea weer openging. Het Batha bezoeken na de poorten van het paleis geeft u een idee van wat een paleisinterieur uit Fez is, iets wat Dar el-Makhzen niet toelaat.

Een route van een halve dag

1. Vertrek bij Bab Boujloud, wandeling door de tuinen van Jnan Sbil.
2. Oude Méchouar: de historische poort van het paleis en de bogen van de rivier van Fez.
3. Bab Dekkakin en een blik op de Nieuwe Méchouar en Bab al-Makina.
4. Afdaling via de Grote Straat van Fez el-Jdid tot Bab Semmarine.
5. De straat van de Meriniden met haar balkons, tot het plein van de Alaouieten en zijn gouden poorten.
6. Terug naar de Mellah: de synagoge Ibn Danan en de Joodse begraafplaats.

Deze route neemt zonder haast ongeveer drie uur in beslag. Hij past gemakkelijk in een langer verblijf: om de rest van uw dagen in te vullen, raadpleegt u onze gids bezienswaardigheden in Fez, die alle bezoeken in de stad met elkaar verbindt. Hebt u nog een halve dag over, dan biedt de noordelijke heuvel met het fort en wapenmuseum Borj Nord het mooiste uitzicht over de medina. En twijfelt u nog over de keuze van uw keizerlijke stad, dan helpt onze vergelijking Marrakesh of Fez.

Veelgestelde vragen over het koninklijk paleis van Fez

Kunt u het koninklijk paleis van Fez van binnen bezoeken?

Nee. Dar el-Makhzen is een koninklijke residentie die de koning van Marokko nog steeds gebruikt, en er bestaat geen enkel bezoek aan het interieur, niet met gids en niet tegen betaling. Alleen de gevel aan het plein van de Alaouieten en de pleinen van de méchouars in het noorden zijn toegankelijk.

Moet u betalen voor het plein van de Alaouieten?

Nee, het plein is een gratis openbare ruimte, zonder officiële openingstijden. De toegang kan wel af en toe worden beperkt tijdens een koninklijk verblijf of een ceremonie, op beslissing van de aanwezige ordediensten.

Hoe oud zijn de gouden poorten?

Ze werden gebouwd tussen 1969 en 1971, onder de regering van Hassan II, toen de ceremoniële ingang van het paleis naar het zuidwesten werd verplaatst. Het zijn geen oude, gerestaureerde poorten, maar een moderne creatie volgens traditionele technieken.

Hoeveel poorten telt de gevel?

Zeven: drie in het middelste gebouwdeel, waaronder de grote erepoort, één in elk van de twee zijpaviljoens en twee kleinere aan de uiteinden, omlijst door blauwe zellige.

Wanneer maakt u de mooiste foto’s van de poorten?

Vroeg in de ochtend voor een bijna leeg plein, en meer in het algemeen aan het begin of het eind van de dag, wanneer het strijklicht het reliëf van het brons laat uitkomen. Vermijd het midden van de dag in de zomer, met hard licht en een plein zonder schaduw.

Mag u de wachters fotograferen?

Foto’s van de gevel worden gewoonlijk toegestaan, maar de wachters zijn geen figuranten: fotografeer hen niet van dichtbij en volg elke vraag om achteruit te gaan onmiddellijk op. Drones zijn uitgesloten.

Hoeveel tijd moet u rekenen?

Twintig tot vijfenveertig minuten voor alleen de gevel. Voor de volledige route tussen Bab Boujloud, de Oude Méchouar, de Grote Straat van Fez el-Jdid, de poorten en de Mellah rekent u op ongeveer drie uur.

Wie heeft het koninklijk paleis van Fez gesticht?

De Merinidische sultan Abou Youssef Yacoub, in 1276, tegelijk met de stad Fez el-Jdid. De meeste gebouwen die u vandaag ziet, dateren wel uit de Alaouitische dynastie, van Moulay Rachid (1666) tot de twintigste eeuw.

Kunt u het paleis combineren met de Mellah en het museum Al Batha?

Ja, dat is de beste combinatie. De Mellah begint aan de overkant van de straat van de Meriniden, en het museum Al Batha, een vroeger bijgebouw van het paleis bij Bab Boujloud, laat u een paleisinterieur uit Fez zien. Samen met de Oude Méchouar vult dat comfortabel een halve dag.

Samenvatting

Het koninklijk paleis van Fez bekijkt u, maar bezoekt u niet. Het werd in 1276 door de Meriniden gesticht, door bijna alle Alaouitische sultans veranderd, beslaat ongeveer 80 hectare in het hart van Fez el-Jdid en blijft een koninklijke residentie. De beroemdste gevel, de zeven poorten van verguld brons aan het plein van de Alaouieten, werd tussen 1969 en 1971 gebouwd. Kom vroeg, blijf discreet tegenover de wachters, en houd het niet bij de foto: de Oude Méchouar in het noorden en de Mellah in het zuiden vertellen wat de muren verbergen.

Bronnen

• UNESCO, Werelderfgoedcentrum: medina van Fez
• ArchNet: Dar el-Makhzen, Fez
• Regionale Raad voor Toerisme van Fez: de poorten van het koninklijk paleis
• Nationale Stichting voor Musea: museum Al Batha voor islamitische kunst
• ONDA, het Marokkaanse luchthavenbureau: luchthavens van Marokko

Informatief artikel, bijgewerkt in september 2026. De toegangsvoorwaarden, prijzen en openingstijden van de vermelde plekken kunnen veranderen: controleer ze ter plaatse of bij de officiële bronnen voor uw bezoek.

Fotoverantwoording

Illustraties: uitgelichte afbeelding « File:Gates of Royal Palace, Fez, Marocco (دار المخزن).jpg » van Petar Milošević (CC BY-SA 4.0); « File:Royal Palace in Fes 22022021 18.jpg » van Yamen (CC BY-SA 4.0); « File:New mechouar.jpg » van Robert Prazeres (publiek domein), via Wikimedia Commons.