Mellah van Fez: Joodse wijk, Ibn Danan-synagoge en begraafplaats

De Mellah van Fez is de historische Joodse wijk van de stad. Hij ontstond halverwege de vijftiende eeuw binnen Fez el-Jdid, tegen de muren van het koninklijk paleis aan, en de regionale toeristische raad van Fez beschrijft hem als de eerste georganiseerde Joodse wijk van Marokko. Wie vandaag de Joodse wijk van Fez bezoekt, loopt door een straat vol open balkons, bezoekt twee gerestaureerde synagogen, de Ibn Danan-synagoge van het einde van de zeventiende eeuw en de synagoge Slat al-Fassiyine, en eindigt op een uitgestrekte begraafplaats met witgekalkte graven. In het Arabisch schrijft men ملاح فاس, in reisgidsen leest u ook Mellah van Fes of Fes Mellah, en de synagoge draagt soms de namen Aben Danan of Slat Rabbi Shlomo Ibn Danan.

Deze gids is bedoeld voor wie de wijk zelfstandig wil ontdekken. U vindt hieronder wat de Mellah is en waarom het woord hier is ontstaan, de belangrijkste jaartallen van zes eeuwen geschiedenis, wat er binnen in de synagogen te zien is, hoe u het graf van Solica Hachuel op de begraafplaats terugvindt, wat u aan toegangsprijzen moet verwachten en welke fouten u beter kunt vermijden. De gegevens zijn gecontroleerd in september 2026; openingstijden en bijdragen wisselen, dus controleer ze ter plaatse.

In het kort

• Ligging: de Mellah beslaat het zuidelijke deel van Fez el-Jdid, tussen de stadsmuren en aan de voet van het koninklijk paleis (Dar el-Makhzen). De straten zijn vrij en te voet toegankelijk, op elk uur van de dag.
• Ontstaan: halverwege de vijftiende eeuw, onder de laatste Meriniden. Veel historici verbinden de verhuizing van de Joodse gemeenschap met de herontdekking van het graf van Idriss II in 1437-1438.
• Ibn Danan-synagoge: gebouwd rond 1680, gerestaureerd met het World Monuments Fund en het Marokkaanse ministerie van Cultuur, heropend in 1999 en sinds 2002 beschermd als historisch monument.
• Slat al-Fassiyine: beschouwd als de oudste synagoge van de wijk, heropend in februari 2013 na twee jaar restauratie.
• Joodse begraafplaats: in de zuidoostelijke hoek van de Mellah, met ongeveer 22.000 graven volgens de verantwoordelijken van de restauratie, waaronder dat van Solica Hachuel (1834).
• Prijs: de wijk zelf is gratis. Er bestaat geen officieel tarief; de synagogen en de begraafplaats vragen een kleine bijdrage of gift aan de ingang, te controleren ter plaatse.
• Tijd: reken op anderhalf tot tweeënhalf uur voor de hoofdstraat, de twee synagogen en de begraafplaats.
• Beste moment: een ochtend van zondag tot en met donderdag, want op zaterdag (sabbat) en op Joodse feestdagen kunnen de synagogen dicht zijn.

Praktische informatie over de Mellah

De Mellah van Fez is vrij en gratis te bezoeken, te voet, vanaf het Place des Alaouites of vanaf de poort Bab Semmarine. Alleen de synagogen Ibn Danan en Slat al-Fassiyine en de Joodse begraafplaats vragen een kleine bijdrage. De tabel hieronder bundelt de nuttige gegevens; waar geen enkele officiële bron iets publiceert, staat dat er uitdrukkelijk bij.

Wat is de Mellah van Fez en waarom is hij de eerste van Marokko?

De Mellah van Fez is de wijk waar de Joodse gemeenschap van de stad vanaf het midden van de vijftiende eeuw werd samengebracht, binnen Fez el-Jdid, de koninklijke stad die in 1276 werd gesticht door de Merinidische sultan Abou Youssef Yacoub. Het is de eerste mellah van het land: die van Marrakech en Meknes verschenen pas later, vanaf de zestiende eeuw. Wie dus de Joodse geschiedenis van Marokko wil begrijpen, begint logischerwijs hier.

Waar komt het woord mellah vandaan?

In Marokko betekent mellah een omsloten Joodse wijk die onder de bescherming van het gezag stond. De herkomst van het woord is omstreden. Volgens de meest geciteerde verklaring droeg de plek in Fez die naam al voordat de Joden zich er vestigden, hetzij door een bron met zout water, hetzij omdat er een zoutopslagplaats stond: zout heet in het Arabisch melh. De wijk heeft overigens ook de naam Hims gedragen. Daarna reisde het woord het land door: elke Marokkaanse stad kreeg haar eigen mellah, maar het begrip is wel degelijk in Fez geboren. Wie op internet zoekt naar mellah en Joodse wijk, komt dus steeds bij dezelfde oorsprong uit.

Voor die verhuizing woonden de Joden van Fez in Fez el-Bali, de oude stad die door de Idrissiden was gesticht. De precieze redenen en de exacte datum van de verplaatsing staan niet vast. Veel auteurs verbinden haar met 1437-1438, toen het graf van Idriss II, de stichter van Fez, onder de regering van Abd al-Haqq II werd herontdekt: het hart van de oude stad werd een bedevaartsoord, en de Joodse aanwezigheid daar werd onverenigbaar geacht. Andere historici zien er een beschermingsmaatregel in: de gemeenschap werd tegen het paleis aan geplaatst, onder het oog van de lijfwacht van de sultan.

Die nabijheid van de macht is de sleutel tot de plek. De Mellah is geen afgelegen getto: hij grenst direct aan de Dar el-Makhzen, het koninklijk paleis, waarvan de muren nog altijd de noordzijde van de wijk afbakenen. Joodse ambachtslieden oefenden er beroepen uit die met het hof verbonden waren, en de regionale toeristische raad herinnert eraan dat bepaalde activiteiten, zoals het werk van goudsmid en juwelier en het slaan van munten, aan hen waren voorbehouden. Om de wijk te plaatsen in het geheel van de koninklijke stad, leest u onze gids over de koninklijke stad Fez el-Jdid.

Mellah van Fez of mellah van Marrakech: wat is het verschil?

Veel reizigers die naar de Mellah zoeken, combineren Fez en Marrakech in één reis, en beide steden hebben een wijk met dezelfde naam. Het verschil zit in de ouderdom en de rol: Fez is het oorspronkelijke model, dat ontstond in de vijftiende eeuw, terwijl de mellahs van Marrakech en Meknes pas vanaf de zestiende eeuw volgden en de naam van Fez overnamen. In Fez ligt de wijk bovendien vastgeklemd tussen het paleis en de stadsmuren van een koninklijke stad, wat zijn karakter verklaart. Twijfelt u nog welke stad u het langst wilt bezoeken, dan helpt onze vergelijking Marrakesh of Fez: welke keizerlijke stad kiest u, en voor de andere bezienswaardigheden van het zuiden onze gids wat te doen in Marrakech.

Toshavim en megorashim: twee gemeenschappen in één wijk

Vanaf 1492 verdreef het edict van de Katholieke Koningen de Joden uit Spanje, en kort daarna die van Portugal; velen trokken naar Fez. Er ontstonden toen twee groepen. De toshavim, de inwoners, waren de oorspronkelijke Joden van de Maghreb, die Joods-Arabisch of Joods-Berbers spraken en er al eeuwen woonden. De megorashim, de verdrevenen, kwamen uit Andalusië met hun eigen taal, het Joods-Spaans, en hun eigen gebedsriten. Generaties lang hielden de twee gemeenschappen gescheiden synagogen en gebruiken, totdat de sefardische ritus bijna overal de overhand kreeg. Juist dat maakt Slat al-Fassiyine zo bijzonder, zoals u verderop leest.

Geschiedenis van de Mellah van Fez: de belangrijkste jaartallen

De geschiedenis van de Mellah van Fez beslaat bijna zes eeuwen, van een Merinidische stichting rond 1437-1438 tot een wijk die vandaag vrijwel geheel door moslimfamilies wordt bewoond. Daartussen liggen een bloedige opstand in 1465, de komst van de ballingen uit Spanje, een bevolking van meer dan 15.000 mensen aan het einde van de jaren veertig, en vervolgens de grote emigratie naar Israël, Frankrijk en Canada. De tabel hieronder zet de mijlpalen op een rij.

1465: de opstand die het einde van de Meriniden inluidde

Sultan Abd al-Haqq II had de financiën, en daarna in feite het vizieraat, toevertrouwd aan Haroun ibn Battash, een Joodse bankier, nadat hij de Wattasiden had uitgeschakeld die in zijn plaats regeerden. De benoeming van naasten van de vizier op belangrijke posten wekte de woede van een deel van de stad. Volgens de traditionele verhalen diende een incident met een familielid van de vizier en een vrouw uit een sjarifische familie als vonk; de sjorfa riepen op tot opstand, de menigte drong de Mellah binnen en de sultan werd in mei 1465 gelyncht, op de 18e of de 23e volgens de bronnen. Daarmee kwam een einde aan twee eeuwen Merinidisch bewind. De kronieken spreken van duizenden doden in de Mellah. De historica Mercedes García-Arenal heeft de omvang van het bloedbad echter genuanceerd: zij wijst erop dat er al in de jaren 1470 opnieuw een bloeiende Joodse gemeenschap in Fez bestond.

1912 en de periode na de onafhankelijkheid

In april 1912, enkele weken na de ondertekening van het protectoraatsverdrag, kwamen Marokkaanse soldaten in opstand tegen hun Franse instructeurs en raakte de stad in vuur en vlam. De Mellah werd geplunderd; bewoners zochten hun toevlucht binnen de muren van het naburige koninklijk paleis, en de Franse artillerie verwoestte bij het neerslaan van de onlusten een deel van de huizen. Het bestuur van het protectoraat hertekende daarna de omgeving: straten werden verbreed, er kwam een Place du Commerce, en in 1924 werd de rue Boukhessissat langs het paleis aangelegd. Na de onafhankelijkheid in 1956 versnelde het vertrek van de bewoners. Wie wil weten hoeveel van die gemeenschap er vandaag nog over is, leest de volgende paragraaf.

Hoeveel Joden wonen er nog in Fez?

Het is een van de vragen die Nederlandstalige reizigers het vaakst stellen over de Joden in Marokko, en voor Fez zijn de cijfers duidelijk: de gemeenschap is in een halve eeuw van een grote stadsbevolking tot een kleine kern geslonken. Aan het einde van de jaren veertig woonden er ongeveer 15.150 Joden in de Mellah en 22.000 in de hele stad. Na de grote emigratie van de jaren vijftig tot zeventig bleven er in 1997 nog ongeveer 150 over in heel Fez, en het weekblad Jeune Afrique schatte de gemeenschap in 2017 op vijftig tot honderd mensen. Die wonen voor het merendeel niet meer in de Mellah zelf, maar in de ville nouvelle, rond het gemeenschapscentrum Maïmonide.

Concreet betekent dit dat de Mellah vandaag een bewoonde Marokkaanse wijk is, waar de meeste huizen sinds de jaren vijftig tot zeventig door moslimfamilies zijn overgenomen. De synagogen en de begraafplaats worden onderhouden door de gemeenschap, door bewakers en door stichtingen, en ze dienen tegenwoordig vooral als erfgoed en als plek van herinnering. Bij grote gelegenheden en bedevaarten komen nazaten van families uit Fez, die nu in Israël, Frankrijk of Canada wonen, terug om er te bidden. Dat verklaart ook waarom u bij een bezoek vaak meer bezoekers dan gelovigen ziet.

De architectuur van de Mellah: waarom die open balkons?

De Mellah van Fez herkent u meteen aan zijn huizen die naar de straat zijn gekeerd: balkons van hout en smeedijzer, veel ramen, uitkragende galerijen boven winkeltjes met luifels van groene dakpannen. Dat is precies het omgekeerde van het traditionele moslimhuis in de medina, dat naar buiten gesloten is en zich opent op een binnenplaats.

Om dat verschil te begrijpen, moet u weten wat een riad is: een huis rond een binnentuin, waarvan de kamers alleen licht krijgen via de binnenplaats. Een dar volgt hetzelfde principe rond een patio zonder tuin. In Fez el-Bali zijn de gevels vrijwel blind, met een deur en enkele hoge openingen; de privacy van het gezin, en vooral die van de vrouwen, wordt tegen de straat beschermd. In de Mellah hebben de dichtheid, de beperkte ruimte en andere sociale gewoonten geleid tot hogere huizen, met balkons en ramen die op de openbare weg uitkijken. Dat contrast valt zelfs op als u net een ochtend in de medina hebt doorgebracht: binnen enkele honderden meters lijkt u van stad te wisselen.

De meest gefotografeerde gevel is die van de rue des Mérinides, ook rue Boukhessissat of Bou Khsisat genoemd, die in 1924 werd aangelegd tussen de noordkant van de Mellah en de zuidelijke muren van het paleis. De gebouwen werden er in de twintigste eeuw herbouwd of verbouwd, wat hun gipsen lijstwerk, hun regelmatige balkons en hun winkels op de begane grond verklaart. Dieper in de wijk geven de oude winkelstraat, de Derb al-Souq of marktstraat, en de steegjes die ervan uitwaaieren een idee van het oudere stratenpatroon. Een derb is in Fez een steeg of een doodlopend straatje, vroeger vaak afgesloten met een poort. De historische ingang van de wijk was Bab el-Mellah, geflankeerd door een wachttoren.

Veel huizen zijn vandaag vermoeid: gevels met scheuren, gestutte balkons, pleisterwerk dat afbladdert. Omdat de meeste Joodse families in de jaren vijftig tot zeventig vertrokken, werden de woningen overgenomen door moslimfamilies. Het is een bewoonde wijk en geen museum: bewonder de balkons, maar fotografeer de bewoners aan hun ramen niet zonder hun toestemming.

Wat u ziet in de hoofdstraat

• Juweliers en winkels op de begane grond, erfgenamen van een handel in goud en sieraden die lang een Joodse specialiteit van de wijk was.
• Balkons die zijn afgesloten met moucharabieh van gedraaid hout, andere van smeedijzer, soms vol planten.
• Omlijstingen en friezen van gebeeldhouwd gips op de gevels die in de twintigste eeuw zijn verbouwd.
• De monumentale poorten van het koninklijk paleis aan het einde van de straat, aan het Place des Alaouites.

Juweliers en goudsmeden in de Mellah

Wie naar de souk of de juweliers van de Mellah zoekt, vindt ze vooral langs de rue des Mérinides en aan het begin van de steegjes erachter. Die concentratie is geen toeval: het werk van goudsmid en juwelier, en zelfs het slaan van munten, behoorde eeuwenlang tot de activiteiten die in Fez aan Joodse ambachtslieden waren voorbehouden, dicht bij het hof dat hun klanten leverde. Na het vertrek van de Joodse families zijn de werkplaatsen overgenomen door Marokkaanse handelaars, maar de wijk heeft haar naam als straat van het goud en de sieraden behouden.

Als u iets wilt kopen, gelden de gewone voorzorgen. Vraag de prijs voor u een stuk laat inpakken, vergelijk enkele winkels voordat u beslist, en vraag of het gewicht en het gehalte van het metaal op de bon worden vermeld. Afdingen is in Marokko gebruikelijk, ook al zijn de prijzen bij juweliers vaak minder flexibel dan op de souvenirmarkten. Betalen gebeurt in veel kleine zaken nog contant; lees daarvoor onze gids over geld in Marokko: wisselen, pinnen en fooi. En denk aan de regels voor wat u terug mag meenemen naar huis, die staan in onze pagina over de douane in Marokko.

De Ibn Danan-synagoge: geschiedenis en interieur

De Ibn Danan-synagoge is een Joods gebedshuis dat rond 1680 in de lage Mellah werd gebouwd door de rijke koopman Mimoun Boussidan, en dat later eigendom werd van de rabbijnenfamilie Danan. Ze werd gerestaureerd met het World Monuments Fund, heropend in 1999, is sinds 2002 beschermd als historisch monument en is op werkdagen te bezoeken tegen een kleine bijdrage. Wie op zoek is naar een synagoge in Fez die echt de moeite waard is, begint hier.

Haar huidige naam eert de familie Danan, waarvan de tak in Fez volgens de regionale toeristische raad teruggaat tot het einde van de veertiende eeuw, en meer bepaald rabbijn Shelomo Danan (1847-1928), die er aan het begin van de twintigste eeuw voorging, volgens de beschrijving van het virtuele museum Discover Islamic Art. De datering rond 1680 komt van de historicus Hicham Rguig; u vindt haar ook ruimer uitgedrukt als het einde van de zeventiende eeuw.

Van buiten is het gebouw eenvoudig: een deur in een steegje, niets dat het interieur aankondigt. U komt in een rechthoekige gebedszaal, verdeeld in beuken door achthoekige bakstenen pilaren die bogen dragen. Volgens de beschrijving van Discover Islamic Art telde het gebouw eerst drie beuken tegen de muur van de Mellah; later werd een vierde toegevoegd, met een lager plafond, en daarboven een galerij die voor de vrouwen was bestemd, de azara. De muren zijn bepleisterd, de kleine ramen zitten hoog, en de vloer is bedekt met groen-witte faiencetegels die in een zigzagpatroon zijn gelegd.

Drie elementen trekken de aandacht. Allereerst de hekhal, de heilige kast waarin de Torarollen worden bewaard, ingebouwd in de oostmuur, van gebeeldhouwd hout en bekroond met een decor van fijn bewerkt gips. Daarna de teba, het leesplatform dat enkele treden hoger ligt, overkapt met een baldakijn van smeedijzer met bogen in islamitische stijl en bloemmotieven, afgewerkt met een kroon. En ten slotte de lampen en kroonluchters die boven de banken hangen. Die mengeling zegt veel: de plattegrond van een synagoge, met de decoratieve woordenschat van een paleis in Fez, inclusief faience, gebeeldhouwd hout en bewerkt gips.

Het mikwe dat tijdens de restauratie werd ontdekt

In 1997 brachten de werkzaamheden tegen de oostmuur een mikwe aan het licht, een Joods ritueel bad dat met bronwater wordt gevoed en waarin men zich door onderdompeling reinigt. U bereikt het via een overwelfde ruimte onder de gebedszaal. Volgens Discover Islamic Art lag dat bad oorspronkelijk buiten het gebouw en werd het bij de bouw van de vierde beuk erin opgenomen. Stelt de bewaker voor om af te dalen, wees dan voorzichtig: de trap is smal en kan glad zijn.

Een voorbeeldige restauratie, van 1996 tot 1999

In de jaren negentig was de synagoge een ruïne: loslatend gipswerk, ingestorte daken, balken die doorweekt waren en rotten, kapotte ramen. Het World Monuments Fund plaatste haar in mei 1996 op de eerste lijst van zijn World Monuments Watch, die honderd bedreigde monumenten telde. In juni 1997 kondigde American Express een subsidie van 30.000 dollar aan om de werkzaamheden te starten, die werden uitgevoerd met het Marokkaanse ministerie van Cultuur en de Stichting voor het Joods-Marokkaanse cultureel erfgoed. De synagoge ging in 1999 weer open, en het ministerie van Cultuur beschermde haar in 2002 als historisch monument.

Slat al-Fassiyine, de oudste synagoge van de Mellah

Slat al-Fassiyine, de synagoge van de Fassi’s of de inwoners van Fez, wordt beschouwd als de oudste van de Mellah van Fez. Ze diende de toshavim, de oorspronkelijke Joden, en behield tot in de twintigste eeuw een niet-sefardische gebedsritus. Rond 1970-1971 werd ze gesloten, daarna gebruikt als werkplaats en later als sportzaal, en van 2011 tot 2013 werd ze gerestaureerd.

Haar stichtingsdatum blijft een punt van discussie. Verschillende bronnen laten haar teruggaan tot de Merinidische periode, van de dertiende tot de vijftiende eeuw, terwijl het huidige gebouw meestal in de zeventiende eeuw wordt gedateerd. Sommige historici plaatsen haar vóór 1492, juist omdat ze gebruiken bewaarde die ouder zijn dan de komst van de ballingen uit Spanje. Het dagblad Le Matin verbindt haar ritus met de oude traditie die Ahabat ha-qadmonim wordt genoemd. Volgens de nieuwssite Hespress staat ze in het oudste steegje van de Mellah.

De zaal is klein: ongeveer 7,3 bij 11,5 meter, met een basilicale plattegrond van drie beuken die worden gescheiden door pilaren met spitsbogen. De decoratie combineert zellige, het mozaïek van kleine, met de hand gesneden tegels van geglazuurd aardewerk, met gebeeldhouwd gips in plantaardige en geometrische motieven. Een vrouwengalerij kijkt uit over de zaal, en de teba staat in het midden. U ziet er ook houten banken, olielampen en het oorspronkelijke gebedsmeubilair.

Haar recente geschiedenis vat die van de wijk samen. In 1790, onder Moulay Yazid, moest de gemeenschap de wijk verlaten en diende het gebouw als gevangenis; na de terugkeer van de Joden in 1792 kreeg de gemeenschap het terug. Na het vertrek van de jaren vijftig en zestig sloot de synagoge, werd ze een werkplaats voor tapijten en daarna een boksschool. Hespress meldt dat een islamitische bewaker er elke vrijdag een kaars bleef aansteken. De restauratie, gefinancierd door de Joodse gemeenschap van Fez, de Stichting voor het Joods-Marokkaanse cultureel erfgoed, de Duitse regering en de Marokkaanse staat, werd in februari 2013 afgesloten met een nieuwe inwijding onder de hoge bescherming van koning Mohammed VI, wiens boodschap werd voorgelezen door regeringsleider Abdelilah Benkirane, in aanwezigheid van de voorzitter van de Bondsdag, Norbert Lammert.

De andere synagogen van de wijk

Aan het einde van de negentiende eeuw telde de Mellah een vijftiental synagogen, en de regionale toeristische raad noemt er zeventien in Fez aan het begin van de twintigste eeuw. De meeste waren privé-gebedsruimten in een woonhuis. Bekende namen zijn onder meer Mansano, Ibn Attar, Rabbi Yehuda ben Attar, Rabbi Haïm Cohen, Haham Abensur, Saba en Gozlan in de hoge Mellah; Bar Yohaï, Obayd, Dbaba en Rabbi Raphaël Abensur in de lage Mellah; Aharon Cohen, Danan, Hachuel en Rabbi El Baz in de buurt En-Nowawel. Veel ervan zijn niet te bezoeken of bestaan alleen nog als muren. Ibn Danan en al-Fassiyine blijven de twee onmisbare stops.

De Joodse begraafplaats van Fez en het museum

De Joodse begraafplaats van Fez strekt zich uit in de zuidoostelijke hoek van de Mellah, op een helling die naar de vallei afdaalt. Ze telt ongeveer 22.000 witgekalkte graven, waaronder die van talrijke rabbijnen en van Solica Hachuel, en herbergt oude gerestaureerde synagogen, waarvan er één als klein museum dient. Het is het meest ontroerende deel van het bezoek, en voor wie zoekt naar een Joodse begraafplaats in Marokko die echt indruk maakt, misschien wel de belangrijkste reden om de wijk te bezoeken.

De begraafplaats lag niet altijd hier. Vroeger bevond ze zich aan de voet van het koninklijk paleis; de verhuizing naar de huidige plek dateert volgens sommige historici van 1894, op bevel van de sultan, en volgens anderen van de protectoraatsperiode, na 1912. Het cijfer van 22.000 graven werd genoemd door de architect Henri Cohen, geciteerd door de site Bladi.net in januari 2022, naar aanleiding van een restauratie die in 2015 werd gestart op initiatief van Sylviane en Élie Devico en die door schenkers werd gefinancierd, voor ongeveer 300.000 dollar op dat moment.

Het landschap is uniek in Marokko: dichte rijen graven in de vorm van halve cilinders of kisten, volledig wit, per pad genummerd, met op de achtergrond de heuvels ten zuiden van Fez. De opschriften zijn in het Hebreeuws, soms in het Frans of het Spaans. Er zijn verschillende graven van heiligen, de tsaddikim, aangeduid, en de begraafplaats staat erom bekend meer graven van Joodse heiligen te bevatten dan welke andere in Marokko ook, volgens de vereniging Visiting Jewish Morocco.

Het graf van Solica Hachuel

Solica Hachuel werd in 1817 in Tanger geboren en kwam in juni 1834 in Fez om het leven, op zeventienjarige leeftijd. Haar levensverhaal heeft in de negentiende eeuw schilders en schrijvers geïnspireerd, onder wie de Franse schilder Alfred Dehodencq. Ze wordt door Joden vereerd onder de naam Sol ha-Tsaddika en door moslims onder de naam Lalla Suleika, wat haar graf tot een plek maakt waar beide tradities elkaar ontmoeten. Het graf draagt een opschrift in het Hebreeuws en in het Frans en is een van de meest bezochte van de begraafplaats; vraag de bewaker om het u aan te wijzen.

Het museum en de synagogen op de begraafplaats

Onderaan de begraafplaats is een oude synagoge omgebouwd tot een klein museum: voorwerpen voor de eredienst, foto’s en boeken die door de vertrokken families zijn achtergelaten. Bezoekers kennen haar vaak als de Habarim-synagoge. Bladi.net beschrijft, op basis van de verantwoordelijken van de restauratie, drie synagogen van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw op het terrein: Vidal ha-Serfaty, opnieuw in gebruik voor gebed en bezoek, Raphaël Abensour, nu museum, en Haïm Cohen, volledig gerestaureerd. De benamingen verschillen van bron tot bron: laat u ter plaatse bevestigen welk gebouw het museum huisvest.

De drie plekken die u niet mag missen: vergelijking

Om uw bezoek te plannen, onthoudt u dat de Ibn Danan-synagoge het mooiste interieur heeft, dat Slat al-Fassiyine het best vertelt over de Joodse aanwezigheid van vóór 1492, en dat de begraafplaats laat zien hoe groot de gemeenschap ooit was. De drie liggen op enkele minuten lopen van elkaar, in de zuidelijke helft van de wijk.

De Mellah van Fez bezoeken: route, openingstijden, prijs en kleding

De Mellah van Fez bereikt u te voet vanaf Bab Boujloud in ongeveer 25 tot 35 minuten, of met een kleine taxi tot het Place des Alaouites. De straten zijn vrij toegankelijk; de synagogen en de begraafplaats zijn overdag open, zonder gepubliceerde officiële openingstijden, tegen een kleine bijdrage. Trek twee uur uit en draag kleding die schouders en knieën bedekt.

Hoe komt u bij de Mellah vanaf Bab Boujloud of het station?

Vanaf Bab Boujloud, de blauwe poort van Fez el-Bali, loopt u naar het westen en het zuiden langs de tuin Jnan Sbil, en volgt u daarna de Grande Rue van Fez el-Jdid, vol winkeltjes, tot aan Bab Semmarine, de zuidelijke poort van de koninklijke stad. De rue des Mérinides begint in die buurt en loopt langs de Mellah tot aan het Place des Alaouites. Reken op 25 tot 35 minuten, afhankelijk van uw stops, over een vlak traject. Vanaf het treinstation van Fez, in de ville nouvelle, is een kleine taxi het eenvoudigst; de kleine taxi’s van Fez zijn rood, en u vraagt altijd om de meter. Hoe dat in de praktijk werkt, leest u in onze gids over taxi en Uber in Marokko. De officiële wandelroute Mellah en Fez el-Jdid van de regionale toeristische raad duurt ongeveer twee uur, van de poort van het koninklijk paleis tot het Place Moulay Hassan.

Komt u met het vliegtuig, dan ligt de luchthaven Fez-Saïss op een vijftiental kilometer ten zuiden van de stad. Onze gids over de luchthaven Fez-Saïss beschrijft alle mogelijkheden, en onze vergelijking van de luchthaventransfer in Marokko helpt u te kiezen tussen taxi, shuttle en privéchauffeur. Vliegt u vanuit Nederland, bekijk dan ook ons overzicht van de vluchten van Nederland naar Marokko.

Openingstijden en toegangsprijs

Geen enkele openbare instantie publiceert officiële openingstijden of tarieven voor de synagogen of de begraafplaats, die door de gemeenschap en door bewakers worden beheerd. Reizigers melden een opening overdag, in de orde van 9.00 tot 18.00 uur voor Ibn Danan, en een bijdrage van ongeveer 20 tot 25 dirham per plek. Beschouw die cijfers als indicatief: ze wisselen, en de plekken kunnen dicht zijn op zaterdag, de dag van de sabbat, en tijdens de Joodse feestdagen. Houd wat kleingeld bij u; de gift of het kaartje dient voor het onderhoud. Over het algemeen geldt: hoe vroeger op een werkdag, hoe groter de kans dat de bewakers er zijn en dat alle deuren open staan.

Kleding en gedrag

De synagogen zijn gebedshuizen, de begraafplaats is een plek van bezinning. Bedek schouders en knieën, spreek zacht en volg de aanwijzingen van de bewaker; in de synagogen kan aan mannen worden gevraagd het hoofd te bedekken. Ga op de begraafplaats niet op de graven zitten en blijf op de paden. Vraag toestemming om te fotograferen, vooral binnen in de synagogen. Deze regels gelden voor mannen en vrouwen, en ze maken het contact met de bewakers, die vaak veel weten over de plek, meteen een stuk vriendelijker.

Hebt u een gids nodig?

Nee, de wijk is uitstekend op eigen houtje te bezoeken: de hoofdstraat is recht en de plekken liggen dicht bij elkaar. Een officiële gids, herkenbaar aan zijn badge, is wel een echte meerwaarde om synagogen te vinden die niet voor het publiek open zijn, opmerkelijke huizen en graven van heiligen. Wijs onofficiële begeleiders die bezoekers bij Bab Semmarine of voor de synagogen aanspreken beleefd af. Wilt u weten hoe veilig de stad is en hoe u met opdringerige verkopers omgaat, lees dan onze gids is Marokko veilig.

Fouten die u in de Mellah beter vermijdt

Teleurstellingen in de Mellah hebben bijna altijd te maken met de kalender en met valse gidsen: op een zaterdag of een Joodse feestdag komen en de synagogen dicht vinden, een ronselaar volgen die u naar een winkel brengt, of de helling en de zon op de begraafplaats onderschatten. Dit zijn de valkuilen die typisch zijn voor deze wijk.

• Op zaterdag komen zonder te controleren. De sabbat kan de sluiting van de synagogen betekenen; kies een ochtend van zondag tot en met donderdag.
• Denken dat de rue des Mérinides de hele Mellah is. Die gevel dateert grotendeels uit de twintigste eeuw; de oude wijk ligt erachter, in de steegjes naar het zuiden.
• Een gids volgen die beweert dat de synagoge dicht is. Dat is een klassieke truc om de bezoeker naar een winkel te leiden; ga zelf kijken, de plekken liggen om de hoek.
• In sandalen naar het mikwe afdalen. De trap is smal; dichte schoenen volstaan om uitglijden te voorkomen.
• De begraafplaats midden op een zomerdag bezoeken. Er is bijna geen schaduw; kom vroeg en neem water mee.
• Betalen zonder te vragen wat het bedrag dekt. Vraag of de bijdrage de galerij, het mikwe of het museum omvat, om opeenvolgende verzoeken te vermijden.
• Bewoners op hun balkon fotograferen. De wijk is bewoond; vraag het altijd eerst.

Wat te zien rond de Mellah van Fez?

Rond de Mellah van Fez doet u alles te voet: de bronzen poorten van het koninklijk paleis aan het Place des Alaouites, de Grande Rue en Bab Semmarine in Fez el-Jdid, de tuin Jnan Sbil, en daarna Bab Boujloud en de ingang van Fez el-Bali. Een halve dag is genoeg om de Mellah en de koninklijke stad na elkaar te bezoeken.

• Het koninklijk paleis en het Place des Alaouites: de monumentale poorten van messing en het zellige-decor van de gevel ziet u aan het einde van de rue des Mérinides. Het paleis zelf is niet te bezoeken.
• Bab Semmarine en de Grande Rue van Fez el-Jdid: de zuidelijke poort van de Merinidische stad opent op een levendige winkelstraat, minder toeristisch dan de medina.
• De tuin Jnan Sbil: een openbaar park tussen Fez el-Jdid en Fez el-Bali, ideaal voor een pauze in de schaduw op weg naar Bab Boujloud.
• Fez el-Bali: de Idrissidische medina, met haar medersa’s en souks. Een medersa is een religieuze school met kamers voor de studenten.

Om de Mellah in te passen in een verblijf van twee of drie dagen, raadpleegt u onze gids wat te doen in Fez, met routes per wijk. En om te bepalen in welke maand u het best kunt gaan, met het oog op hitte en drukte, helpt ons overzicht van de beste reisperiode voor Marokko.

Veelgestelde vragen over de Mellah van Fez

Is de Mellah van Fez de oudste van Marokko?

Ja. De Mellah van Fez, ontstaan halverwege de vijftiende eeuw, rond 1437-1438 volgens veel historici, is volgens de regionale toeristische raad van Fez de eerste georganiseerde Joodse wijk van Marokko. Het woord mellah is hier zelfs geboren, voordat het ook de Joodse wijken van andere steden ging aanduiden, zoals die van Marrakech of Meknes, die vanaf de zestiende eeuw ontstonden.

Wat betekent het woord mellah?

In Marokko is een mellah een omsloten Joodse wijk die onder de bescherming van het gezag stond. Volgens de meest geciteerde verklaring verwijst het woord naar zout, melh in het Arabisch: de plek in Fez zou zo heten vanwege een zoutbron of een zoutopslagplaats, nog voordat de Joodse gemeenschap er kwam wonen.

Is de Joodse wijk van Fez gratis te bezoeken?

De straten van de wijk zijn gratis en vrij toegankelijk, op elk uur. Alleen de synagogen Ibn Danan en Slat al-Fassiyine en de Joodse begraafplaats vragen een kleine bijdrage of gift aan de ingang, voor het onderhoud van de plek.

Hoeveel kost de toegang tot de Ibn Danan-synagoge?

Er wordt geen officieel tarief gepubliceerd. Reizigers melden een bijdrage van ongeveer 20 tot 25 dirham, te betalen aan de bewaker voor het onderhoud. Het bedrag kan veranderen, en soms wordt voor de begraafplaats of de andere synagoge een apart bedrag gevraagd. Neem kleingeld mee en vraag vooraf wat het bedrag omvat.

Wordt er in de Ibn Danan-synagoge nog gebeden?

Zelden. Ze werkt vooral als synagoge-museum dat open is voor bezoekers, en de beschrijving van het virtuele museum Discover Islamic Art noemt haar niet meer in gebruik als gebedshuis. Volgens Jeune Afrique dienen de synagogen van de Mellah alleen bij grote gelegenheden of bedevaarten voor het gebed, omdat de kleine huidige gemeenschap in de ville nouvelle bidt.

Kunt u de Mellah op zaterdag bezoeken?

Voor de straten wel, maar de synagogen en de begraafplaats zijn dan mogelijk dicht. Zaterdag is de dag van de sabbat, en de plekken die door de gemeenschap worden beheerd, kunnen ook tijdens Joodse feestdagen sluiten. Om het interieur van Ibn Danan, Slat al-Fassiyine en het museum te zien, kiest u een ochtend van zondag tot en met donderdag en controleert u het indien mogelijk de dag ervoor ter plaatse.

Waar ligt het graf van Solica Hachuel?

Op de Joodse begraafplaats van Fez, in de zuidoostelijke hoek van de Mellah. Solica Hachuel, geboren in Tanger in 1817 en in 1834 in Fez overleden, wordt er als heilige vereerd, door Joden als Sol ha-Tsaddika en door moslims als Lalla Suleika. Haar graf draagt een opschrift in het Hebreeuws en het Frans; de bewaker wijst het u graag aan.

Hoeveel tijd hebt u nodig voor de Mellah?

Reken op anderhalf tot tweeënhalf uur. Zo hebt u tijd om door de rue des Mérinides en de steegjes van de Derb al-Souq te lopen, de synagogen Ibn Danan en Slat al-Fassiyine binnen te gaan, en daarna de begraafplaats en het museum te bezoeken. De officiële route Mellah en Fez el-Jdid van de regionale toeristische raad duurt ongeveer twee uur.

Hoeveel Joden wonen er nog in Fez?

Heel weinig. Aan het einde van de jaren veertig waren het er ongeveer 22.000 in de hele stad, van wie 15.150 in de Mellah. In 1997 bleven er nog ongeveer 150 over, en Jeune Afrique schatte de gemeenschap in 2017 op vijftig tot honderd mensen, vooral in de ville nouvelle.

Hoe komt u van de luchthaven van Fez naar de Mellah?

Het eenvoudigst is een grote taxi of een vooraf geboekte transfer vanaf de luchthaven Fez-Saïss, op een vijftiental kilometer ten zuiden van de stad. Vraag naar het Place des Alaouites of Bab Semmarine, de twee herkenningspunten die het dichtst bij de Mellah liggen. De prijs spreekt u af bij vertrek of bij de reservering, en u bevestigt hem altijd voordat u instapt.

Samenvatting

De Mellah van Fez is de plek waar het woord mellah is ontstaan, halverwege de vijftiende eeuw, tegen de muren van het koninklijk paleis. De waarde van de wijk zit in drie dingen: de straat met open balkons, die zo sterk contrasteert met de blinde gevels van de medina; de Ibn Danan-synagoge van rond 1680, gered door de restauratie van 1996-1999; en de begraafplaats met 22.000 witte graven, waar Solica Hachuel rust. Daarbij komt Slat al-Fassiyine, de oudste synagoge van de wijk, die het verhaal van de Joden van vóór 1492 vertelt. Kom op een doordeweekse ochtend, neem kleingeld mee voor de giften, kleed u gepast, en combineer het bezoek met Fez el-Jdid, de tuin Jnan Sbil en Bab Boujloud. Omdat openingstijden en bijdragen veranderen, controleert u ze altijd ter plaatse.

Bronnen

Werelderfgoedcentrum van UNESCO: de medina van Fez. Regionale toeristische raad van Fez: de Mellah en de Ibn Danan-synagoge. Museum With No Frontiers, Discover Islamic Art: de Danan-synagoge. World Monuments Fund: de synagoge Rabbi Shlomo Ibn Danan.

Dit artikel is informatief. De openingstijden, de gevraagde bijdragen en de toegangsvoorwaarden van de synagogen en de begraafplaats kunnen veranderen: controleer ze ter plaatse voor uw bezoek. Laatst bijgewerkt: september 2026.

Fotoverantwoording

Illustraties: uitgelichte afbeelding « File:Fez Rue Bou Ksissat (54242292936).jpg » van Jorge Franganillo (CC BY 2.0); « File:Ibn Danan Synagogue DSCF5062.jpg » van R Prazeres (CC BY-SA 4.0); « File:Fez Mellah 04.jpg » van Werner100359 (CC BY-SA 4.0), via Wikimedia Commons.