De medina van Fez (Fez el-Bali): geschiedenis, kaart en tips

De medina van Fez, ter plaatse Fez el-Bali genoemd en ook vaak gespeld als Fes el-Bali, is de ommuurde oude stad van Fez. Zij ontstond uit twee stichtingen van de Idrisiden, in 789 en in 809, staat sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO en wordt vrijwel uitsluitend te voet verkend: ongeveer 2,2 vierkante kilometer aan steegjes, souks, moskeeën en patiohuizen waar nog altijd tienduizenden mensen wonen. Het is geen decor maar een bewoonde wijk, met muilezeldrijvers, koranscholen, gemeenschappelijke broodovens en werkplaatsen die al open zijn lang voordat de souvenirwinkels hun luiken optrekken.

Deze pagina beschrijft niet elk monument afzonderlijk. Zij gaat over de stad zelf: hoe zij is ontstaan, hoe zij functioneert, hoe u er de weg vindt zonder uitgeput te raken en zonder de eerste de beste « gids » te volgen die u aanspreekt. Voor het overzicht van uw hele verblijf, met de monumenten, de leerlooierijen en de uitstapjes in de omgeving, blijft onze gids over wat te doen in Fez het vertrekpunt. Hier blijven we binnen de stadsmuren.

In het kort

• Twee steden in één: Fez el-Bali (« het oude Fez ») ontstond uit Madinat Fas, in 789 door Idris I gesticht op de rechteroever van de rivier, en al-Aliya, in 809 door Idris II gesticht op de tegenoverliggende oever.
• Eenwording en stadsmuren: de Almoravide Youssef ibn Tachfine voegde de twee steden rond 1069-1070 samen; de huidige omwalling dateert grotendeels uit de tijd van de Almohaden en werd in 1204 voltooid.
• Werelderfgoed: de medina van Fez, die Fez el-Bali en Fez el-Jdid omvat, staat sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
• Autovrij: geen enkele auto rijdt door de medina. U loopt, en goederen gaan per ezel, per muilezel of met een handkar. De medina wordt vaak het grootste aaneengesloten autovrije stedelijke gebied ter wereld genoemd, een formule die u als schatting moet lezen.
• Twee hoofdstraten: de Talaa Kebira en de Talaa Seghira dalen af van de omgeving van Bab Boujloud naar de moskee Al Quaraouiyine en dienen als rode draad.
• Toegang: de medina is vrij en gratis toegankelijk; alleen bepaalde monumenten, zoals medersa’s, musea en gerestaureerde fondouks, vragen een toegangsprijs.
• Gidsen: alleen gidsen met een erkenning en een badge van de toeristische overheid (wet nr. 05-12) mogen bezoekers tegen betaling begeleiden.
• Belangrijkste tip: gebruik de twee Talaa als assen, de helling als kompas en het plein R’cif als nooduitgang.

Geschiedenis van de medina van Fez: twee steden die één werden

U leest vaak dat Fez « in 808 gesticht » werd. Dat klopt maar half. Historici onderscheiden twee opeenvolgende stichtingen, aan weerszijden van de rivier die door de bodem van het dal stroomt. Die tweedeling is geen detail voor geleerden: u voelt haar nog altijd als u er rondloopt, want de grens tussen de twee oevers scheidt twee sferen, twee hellingen en twee ritmes. Wie die oorsprong kent, begrijpt ook waarom de stad twee grote moskeeën heeft, twee oude wijknamen en een rivier die eerst grens was en later as werd.

789 en 809: de twee stichtingen van de Idrisiden

In 789 sticht Idris I, een afstammeling van de Profeet die na de conflicten in het Oosten naar de Maghreb was gevlucht, een eerste nederzetting, Madinat Fas, op de rechteroever van de rivier. Twintig jaar later, in 809, vestigt zijn zoon Idris II op de tegenoverliggende oever een tweede stad, al-Aliya, en verplaatst hij er zijn hoofdstad naartoe, die tot dan toe in Walili lag, het antieke Volubilis. Meer dan anderhalve eeuw lang zijn het twee aparte steden, elk met eigen muren, een eigen grote moskee en eigen bewoners, die elkaar over de rivier heen aankijken.

De manier waarop zij werden bevolkt, verklaart de namen die zij nog altijd dragen. In de negende eeuw ontvangt de oostoever families uit al-Andalus, vooral uit Córdoba: zij wordt de Adouat al-Andalus, de « oever van de Andalusiërs ». De westoever ontvangt families uit Kairouan, in het huidige Tunesië: dat is de Adouat al-Qarawiyyin, de « oever van de mensen uit Kairouan ». Twee moskeeën, met enkele jaren verschil gesticht, maken die verdeling zichtbaar. De Al Quaraouiyine werd volgens de bronnen in 857 of 859 gesticht door Fatima al-Fihri, afkomstig uit Kairouan; de moskee van de Andalusiërs werd in 859-860 gebouwd, en de overlevering schrijft haar toe aan haar zus Maryam.

1069-1070: de Almoravidische eenwording en de Almohadische muren

Het keerpunt komt met de verovering door de Almoraviden. Rond 1069-1070 laat Youssef ibn Tachfine de muren tussen de twee steden afbreken en een nieuwe, gemeenschappelijke omwalling rond beide oevers optrekken. Fez wordt één stad, en de rivier, tot dan toe een grens, wordt haar centrale as.

De Almohaden, die in de twaalfde eeuw over Fez heersen, bouwen de stadsmuren opnieuw op. Kalief Yaqub al-Mansour begint aan de wederopbouw, die in 1204 onder zijn opvolger Muhammad al-Nasir wordt voltooid. Het is dat tracé, en niet dat van de Idrisiden, dat vandaag nog altijd de omtrek van Fez el-Bali bepaalt. Verschillende grote poorten die u nu nog doorloopt, waaronder Bab Mahrouk, Bab Guissa en Bab Ftouh, stammen grotendeels uit die periode.

De Merinidische bloeitijd en het ontstaan van Fez el-Jdid

In de dertiende eeuw maken de Meriniden van Fez hun hoofdstad. In 1276 sticht sultan Abou Youssef Yaqoub ten westen ervan een nieuwe bestuurlijke en militaire stad, Fez el-Jdid, « het nieuwe Fez », waar het paleis en het garnizoen zich vestigen. Ter onderscheid krijgt de oude stad dan de naam Fez el-Bali. Paradoxaal genoeg is de oude stad op dat moment drukker dan ooit. Tussen 1271 en 1357 bouwen de Meriniden er een reeks medersa’s, de colleges waar de studenten woonden die het onderwijs van de Al Quaraouiyine volgden. UNESCO benadrukt dat het stedelijk weefsel en de belangrijkste monumenten van de medina, dus de medersa’s, fondouks, paleizen, woonhuizen, moskeeën en fonteinen, grotendeels uit die periode van de dertiende en veertiende eeuw stammen, toen Fez Marrakech verdrong als hoofdstad van het koninkrijk.

Van het protectoraat tot de UNESCO-erkenning

De dynastieën die volgen, de Wattasiden, de Saadiërs en de Alaouieten, veranderen de stad slechts in de marge. Aan het eind van de zestiende eeuw voegen de Saadiërs op de heuvels twee forten toe, Borj Nord en Borj Sud, ontworpen voor artillerie en net zo goed op de stad gericht als op de buitenwereld. Het verdrag van Fez van 1912, dat het Franse protectoraat invoert, weegt zwaarder. In plaats van boulevards door de medina te slaan, bouwt het koloniale bestuur een nieuwe stad op enkele kilometers afstand. De oude stad behoudt haar vorm, maar verliest geleidelijk haar welgestelde families en een deel van haar functies. In 1913 vervangt de monumentale poort Bab Boujloud, met blauwe tegels aan de buitenkant en groene aan de binnenkant, een bescheidener toegang.

De medina van Fez komt in 1981 op de Werelderfgoedlijst, op grond van de criteria (ii) en (v). UNESCO ziet er een uitzonderlijk voorbeeld in van een middeleeuwse stad die in de eerste eeuwen van de islamisering van Marokko is ontstaan, representatief voor de Marokkaanse stedelijke cultuur van de negende tot het begin van de twintigste eeuw. In 1989 wordt het Agentschap voor de ontdichting en de rehabilitatie van de medina van Fez opgericht (ADER-Fès), dat belast is met beschermingsprogramma’s. Sindsdien volgen de werven elkaar op: bedreigde huizen gestut met houten balken, gerestaureerde fondouks en medersa’s, opnieuw aangelegde rivieroevers.

Hoe de medina van Fez dagelijks functioneert

Wie de medina binnenloopt, verwacht vaak een openluchtmuseum en vindt een stad die gewoon draait: kinderen op weg naar school, bakkers die brood uit de wijkoven halen, ambachtslieden die al hameren voordat de eerste bezoekers verschijnen. Begrijpen hoe die stad werkt, maakt uw bezoek een stuk eenvoudiger.

Echt een stad zonder auto’s?

De formule duikt overal op: Fez el-Bali zou « het grootste autovrije stedelijke gebied ter wereld » zijn. Zij komt onder meer uit een inventaris van voetgangerssteden die de medina het grootste aaneengesloten autovrije gebied noemt in verhouding tot haar bevolking, op basis van ongeveer 156.000 inwoners die begin jaren 2000 werden geschat. Niemand heeft een officiële wereldranglijst opgesteld, en de bevolking is sindsdien veranderd. Onthoud dus een eenvoudiger en perfect controleerbare werkelijkheid: u kunt de medina niet met de auto doorkruisen. De enige weg die erin doordringt, volgt de loop van de rivier tot aan het plein R’cif, en voor enkele poorten liggen parkeerterreinen. Daarbuiten gaat alles te voet.

In de praktijk gaan gasflessen, zakken cement, kratten groente en de koffers van reizigers op de rug van een ezel of muilezel, of in handkarren die worden voortgeduwd door straten waarvan sommige niet breder zijn dan 60 centimeter. Hoort u achter u « balak! », ga dan tegen de muur staan: dat is de waarschuwing van een beladen muilezeldrijver, en die remt niet af. Op de zeldzame berijdbare assen rijden enkele motorfietsen, maar trappen en hellingen houden ze uit de meeste steegjes. Een fiets heeft hier weinig zin.

Twee oevers en een mozaïek van wijken

De Bou Khrareb, een arm van de rivier de Fez, stroomt door de medina en scheidt historisch de twee oevers. In het westen ligt de oever van Al Quaraouiyine, de grootste, met de belangrijkste handelsstraten, de moskee Al Quaraouiyine en de zaouia van Moulay Idriss II; daar vindt u de meeste riads en de meest bezochte monumenten. In het oosten ligt de oever van de Andalusiërs, meer residentieel, steiler en veel minder door bezoekers bezocht; de moskee van de Andalusiërs met haar monumentale portaal is er het herkenningspunt. Tussen beide is de rivierbedding vandaag grotendeels overdekt door de weg die naar het plein R’cif afdaalt.

Aan het begin van de twintigste eeuw telde de historicus Roger Le Tourneau achttien historische wijken in Fez el-Bali. Elke wijk (houma) had, en heeft vaak nog altijd, haar eigen buurtvoorzieningen: een moskee, een fontein, een gemeenschappelijke oven waar de families hun brooddeeg naartoe brengen, een hammam en een koranschool (msid). Daardoor functioneert de medina als een optelsom van dorpen: u kunt jarenlang in uw derb wonen zonder ooit de stad te hoeven doorkruisen. Voor de bezoeker heeft dat een nuttig gevolg: ziet u een broodoven en een fontein, dan staat u midden in een woonwijk en niet op een doorgaande as, en is het tijd om om te keren als u de souks zoekt.

Derb, fondouk, kissaria: de woorden die helpen

Een derb is een steegje, vaak doodlopend, dat een groep huizen ontsluit; vroeger werd de deur ervan ‘s avonds gesloten, en u ziet er nog altijd deurvleugels van. Een fondouk is een oude karavanserai: een gebouw met een binnenplaats waar de handelaren op de verdieping sliepen en hun waren op de begane grond opsloegen; veel ervan huisvesten nu werkplaatsen of coöperaties. Een kissaria is een overdekte markt voor waardevolle producten, vooral textiel. Een souika is een kleine buurtsouk. Een dar is een huis met patio; een riad is strikt genomen een huis rond een binnentuin, ook al gebruikt men het woord nu voor elk gastenverblijf.

Die architectuur kijkt naar binnen. De gevels aan de straatkant zijn kaal en hebben weinig openingen; een onopvallende deur kan uitkomen op een binnenplaats met zuilen, bekleed met zellige en gebeeldhouwd stucwerk. Daarom lijkt de medina op het eerste gezicht sober: haar rijkdom zit achter de muren. Twee dingen verrassen vaak: de sabats, overdekte doorgangen waar een huis over het steegje heen is gebouwd, en de houten balken die in sommige straten dwars tussen twee gevels zijn geplaatst. Die stutten zijn geen gevaar: zij voorkomen dat de oude muren uit elkaar wijken en maken deel uit van de consolidatieprogramma’s.

Het water, de onzichtbare infrastructuur

Fez dankt zijn bestaan aan het overvloedige water. Het historische net verdeelde het rivierwater via kanalen, gescheiden van de kanalen voor het afvalwater, over de huizen, de openbare fonteinen, de hammams, de wasruimten van de moskeeën en de werkplaatsen. Bij Bab Boujloud regelde een verdeelwerk met drie bogen de verdeling tussen de wijken volgens vaste voorrangsregels. U komt overal buurtfonteinen in zellige tegen, sommige drooggevallen, andere nog altijd door de buurtbewoners gebruikt.

De rivier zelf is lang uit het straatbeeld verdwenen, eerst bedekt met platen en daarna met een weg tussen Bab Jdid en het plein R’cif. Vanaf het eind van de jaren 2000 heeft een groot rehabilitatieproject onder leiding van architecte Aziza Chaouni delen van de rivier schoongemaakt, wandelpaden langs de oevers aangelegd en het plein R’cif heringericht. Als u naar R’cif afdaalt, ziet u het verschil: het plein is een ademruimte geworden in een uiterst dichte stad.

Kaart en oriëntatie: zo vindt u de weg in de medina

U gaat verdwalen. Iedereen verdwaalt in Fez el-Bali, ook inwoners van Fez die een wijk ver van de hunne slecht kennen. Het doel is niet om verdwalen te vermijden, maar om in enkele minuten weer de weg te vinden, zonder paniek en zonder degene te volgen die aanbiedt « u de weg te wijzen ». Een kaart alleen volstaat niet; deze vijf hulpmiddelen samen wel.

De Talaa Kebira en de Talaa Seghira, de twee assen

De Talaa Kebira, de « grote klim », is de belangrijkste handelsstraat van de stad. Zij begint in de omgeving van Bab Boujloud en Bab Mahrouk, in het westen, en daalt naar het oosten af tot aan de medersa Attarine, naast de moskee Al Quaraouiyine. Zij loopt niet recht, want zij volgt de zachtste helling van het dal, maar zij is een van de breedste en meest doorlopende straten van de medina. Onderweg passeert u achtereenvolgens de medersa Bou Inania en, daar tegenover, Dar al-Magana, het huis met het Merinidische wateruurwerk, dan de moskee Chrabliyine, waarvan de minaret tot de sierlijkste van de stad behoort, voordat u de souk Attarine binnengaat, de oude markt van specerijen en parfums.

De Talaa Seghira, de « kleine klim », vertrekt eveneens bij Bab Boujloud en loopt ongeveer parallel, iets zuidelijker, voordat zij de Talaa Kebira treft in de wijk Ain Allou, tussen de moskee Chrabliyine en het plein Nejjarine. ‘s Ochtends rustiger, is zij een uitstekende route voor de terugweg. Onthoud dat de twee straten een soort spoel vormen: verlaat u de ene zonder er te ver van af te dwalen, dan komt u bijna altijd weer op de andere uit.

De helling, een beter kompas dan uw telefoon

De medina ligt in een dal. Bab Boujloud ligt hoog; de Al Quaraouiyine en het plein Seffarine liggen onderaan, dicht bij de rivier. De regel is eenvoudig: dalen betekent naar het oude hart en de grote monumenten gaan; klimmen betekent terug naar Bab Boujloud en de poorten in het westen. Verdwaald en moe aan het eind van de dag? Kies de klim en volg de stroom bewoners met boodschappentassen: zij gaan naar huis, naar een poort of naar een taxistandplaats.

De vaste herkenningspunten om te onthouden

• Bab Boujloud, met zijn plein en zijn cafés: het ontmoetingspunt van de stad, bovenaan de medina, en de blauwe poort die op elke foto van Fez staat.
• Ain Allou en het plein Nejjarine: het punt waar de twee Talaa samenkomen, met de monumentale fontein en de oude fondouk waarin het houtmuseum is gevestigd.
• De zaouia van Moulay Idriss II en de souk Attarine: het religieuze en commerciële centrum, waar de drukte het grootst is.
• Het plein Seffarine, met het gehamer van de koperslagers: net achter de Al Quaraouiyine, het laagste punt van de westoever.
• Het plein R’cif: de enige plek in het hart van de medina waar taxi’s komen; uw nooduitgang.
• De leerlooierijen Chouara, ten noorden van Seffarine: u ruikt ze voordat u ze ziet, wat ze tot een volwaardig herkenningspunt maakt.

De bewegwijzerde toeristische routes

Thematische routes bestaan echt. Zij werden ontworpen door ADER-Fès, dat in 2005 een gids van thematische toeristische routes uitgaf, met een plattegrond van de medina. Ter plaatse worden de routes aangegeven met kleine gekleurde bordjes op de kruispunten, waarbij elke route haar eigen kleur heeft, en informatiepanelen met een plattegrond staan bij de belangrijkste plekken. De thema’s omvatten onder meer de monumenten en de souks, het ambacht, de stadsmuren en Fez el-Jdid; welke kleur bij welk thema hoort, staat op de panelen en op de plattegrond, die u best vooraf bekijkt. Twee kanttekeningen: sommige bordjes zijn vervaagd of verdwenen, en winkeliers hebben hun eigen pijlen opgehangen die vooral naar hun winkel leiden. Gebruik die routes als leidraad, niet als garantie, en vraag in uw verblijf hoe de bewegwijzering er op dit moment bij staat.

Een offline kaart en gps: nuttig, met grenzen

Download een offline kaart van de medina van Fez voordat u aankomt. Het gps-signaal verschuift in de smalle en overdekte steegjes, soms met tientallen meters, en sommige doodlopende straatjes staan op geen enkele kaart; toch volstaat het scherm om te weten aan welke kant de Talaa Kebira of de dichtstbijzijnde poort ligt. Sla de locatie van uw riad op voordat u vertrekt en fotografeer de deur en het straatnaambord, want veel gastenverblijven hebben maar een klein uithangbord. Wilt u onderweg mobiele data gebruiken, lees dan onze gids over roaming, een simkaart of eSIM in Marokko. Vraagt u de weg, spreek dan een winkelier aan die in zijn zaak zit, eerder dan een jongeman die op u afkomt: de eerste heeft er geen enkel belang bij u ergens anders naartoe te brengen.

Door welke poort gaat u de medina van Fez binnen?

Fez el-Bali telt een twaalftal toegangen, monumentale poorten en eenvoudige doorgangen samen. In de praktijk volstaan er vijf of zes voor een bezoeker. De juiste keuze hangt af van de ligging van uw riad en van wat u als eerste wilt zien. Veel reizigers gaan uit reflex via Bab Boujloud naar binnen, terwijl het plein R’cif hen op twee minuten van hun verblijf zou afzetten. Bekijk de ligging van uw riad dus op de kaart voordat u de taxichauffeur een poort noemt.

Drie stadswandelingen door Fez van een halve dag

U hoeft geen georganiseerde stadswandeling te boeken om de medina van Fez goed te leren kennen. Deze drie routes, elk van een halve dag, zijn zelfstandig te lopen en vullen elkaar aan: de eerste toont het monumentale hart, de tweede de bewoonde stad, de derde het geheel van bovenaf.

De grote as, van Bab Boujloud naar het plein Seffarine

1. Ga via Bab Boujloud naar binnen en neem de Talaa Kebira, de straat die, van binnenuit gezien, links van de poort afdaalt.
2. Stop bij de medersa Bou Inania en kijk daarna omhoog naar de gevel van Dar al-Magana, er recht tegenover.
3. Daal verder af tot aan de moskee Chrabliyine en het knooppunt Ain Allou; maak een omweg langs het plein Nejjarine.
4. Steek de souk Attarine over, langs de omgeving van de zaouia van Moulay Idriss II.
5. Bereik de medersa Attarine en de deuren van de Al Quaraouiyine, en daarna het plein Seffarine.
6. Vertrek per taxi vanaf het plein R’cif, of klim terug via de Talaa Seghira als uw benen het nog toelaten.

Reken op drie tot vier uur met twee bezoeken binnen. De afdaling gaat zonder moeite; de volledige klim terug neemt daarentegen gemakkelijk veertig minuten stevig doorstappen in beslag. Wie met kinderen of met weinig conditie reist, laat de klim beter over aan een taxi vanaf R’cif.

De oever van de Andalusiërs, om de bewoonde stad te zien

Steek vanaf het plein R’cif de rivier over en klim naar de moskee van de Andalusiërs. Hier zijn weinig souvenirwinkels: kruideniers, ovens, werkplaatsen, kinderen die uit school komen. Het grote portaal van de moskee bekijkt u vanaf de straat. Loop door naar Bab Ftouh en de uitgestrekte begraafplaats, en keer per taxi terug. Twee tot drie uur volstaan. Dit is de zone waar een officiële gids het meest toevoegt, omdat de herkenningspunten er schaars zijn en de steegjes op elkaar lijken.

De uitkijkpunten, om het stadsplan in één blik te begrijpen

Rijd aan het eind van de middag per taxi naar de hoogten van Borj Nord en de Merinidische graven. Van daaruit ligt de hele medina uitgespreid in haar kom: de oever van Al Quaraouiyine tegenover u, het groene dak van de Al Quaraouiyine, de insnijding van de rivier. In tien minuten begrijpt u wat drie uur in de steegjes niet laat zien. Het uitkijkpunt van Borj Sud, op de andere helling, biedt het omgekeerde uitzicht, met de moskee R’cif op de voorgrond. Daal voor het donker af via Bab Guissa.

Een officiële gids of zelf op pad in Fez?

Een officiële gids verandert de eerste dag echt. In Marokko is het beroep geregeld door wet nr. 05-12: de erkenning, de beroepskaart en de badge worden afgegeven door de toeristische overheid en zijn strikt persoonlijk. Alleen wie die erkenning heeft, mag bezoekers tegen betaling begeleiden. Vraag om de badge te zien, boek via uw riad of via de regionale gidsenvereniging, en spreek vooraf de duur, het programma, de prijs en het aantal stops in winkels af, of het ontbreken daarvan.

Zoekt u een Nederlandse gids in Fez, vraag er dan gerust naar bij uw riad of bij de vereniging van gidsen, maar reken er niet op: een Nederlandstalige gids vindt u niet altijd, en een officiële gids die Engels of Frans spreekt, is een prima alternatief. Belangrijker dan de taal zijn de badge en heldere afspraken vooraf. Een rondleiding met een officiële gids is vooral nuttig voor de eerste halve dag, voor de oever van de Andalusiërs en om te begrijpen wat er achter de gevels schuilgaat.

Zelf op pad gaan kan ook prima. Met een offline kaart, de twee Talaa als assen en de helling als kompas redt een zelfstandige bezoeker zich uitstekend op de oever van Al Quaraouiyine. Een goede formule voor wie twee of drie dagen blijft: de eerste ochtend met een officiële gids om de stad te leren lezen, de rest van het verblijf op eigen houtje. Twijfelt u in het algemeen over de waarde van een gids in een Marokkaanse medina, dan geeft onze pagina over een gids in Marrakesh een eerlijk antwoord dat grotendeels ook voor Fez geldt.

Is de medina van Fez veilig?

Kort antwoord: ja, met de gewone voorzichtigheid van een drukke oude stad. De medina is geen gevaarlijke plek, maar zij kent twee ergernissen die u beter vooraf kent, de valse gidsen en de lege steegjes ‘s avonds, en de klassieke risico’s van een menigte. Voor het grotere plaatje per situatie leest u onze pagina is Marokko veilig?

Valse gidsen en ronselaars

Fez had lang de reputatie de vermoeiendste Marokkaanse stad te zijn vanwege zijn valse gidsen. De druk is afgenomen, maar bestaat nog, vooral rond Bab Boujloud, in het bovenste deel van de Talaa Kebira en bij de leerlooierijen. De scenario’s herhalen zich: « deze straat is afgesloten », « de leerlooierijen, dat is hierlangs », « vandaag is de laatste dag van de Berberse markt », of gewoon een jongeman die naast u loopt, uitleg geeft en daarna geld vraagt. Het meest doeltreffende antwoord is kort, beleefd en blijft niet staan: « nee, dank u, ik heb al een gids » of « ik ga naar mijn riad ». Vermijd uitleggen, haal uw kaart niet tevoorschijn midden in een aandringende groep en volg niemand « alleen om even te kijken ».

‘s Avonds en in de drukte

De medina verandert van gezicht als het donker wordt. Na sluitingstijd van de winkels lopen de steegjes van de woonwijken leeg en zijn sommige slecht verlicht. Ga niet te laat terug, of vraag uw riad om u bij een poort op te halen. In het gedrang van de souk Attarine draagt u uw tas voor u en uw telefoon in een afgesloten zak. In noodgevallen is het nummer van de politie 19; agenten zijn aanwezig rond de belangrijkste poorten.

Openingstijden van de medina en de souks

De medina zelf heeft geen openingstijden: het is een bewoonde wijk die permanent toegankelijk is. De souks en de winkels hebben wel een ritme, en wie dat kent, wint een dag. De ambachtslieden en de voedingswinkels beginnen vroeg: de markten voor fruit, groente en vlees zijn ‘s ochtends op hun best. De winkels die zich op bezoekers richten, gaan eerder tussen 9 en 10 uur open. Midden op de dag wordt het rustiger, soms met een middagpauze, en aan het eind van de middag is het het drukst, wanneer de bewoners hun boodschappen doen. De meeste zaken sluiten tussen 19 en 20 uur, vroeger in de winter en later in de zomer, en tijdens de ramadan verschuiven de tijden duidelijk, met een levendig nachtleven na het verbreken van het vasten.

De vrijdag is anders. Rond het grote middaggebed sluiten veel winkels, en sommige gaan ‘s middags niet meer open. Dat is niet de dag voor uw grote inkopen, maar wel een goede dag voor de rustige steegjes en de uitkijkpunten. Deze tijden zijn waargenomen tendensen en geen officiële regels: zij verschillen per zaak en per seizoen. De monumenten, zoals de medersa’s en musea, hebben hun eigen openingstijden, die u ter plaatse controleert. Voor de keuze van uw reismaand helpt onze gids over de beste reisperiode voor Marokko.

• Vroeg in de ochtend: ambachtslieden en voedselmarkten, rustige steegjes, het beste licht voor foto’s.
• Tussen 9 en 10 uur: de winkels voor bezoekers gaan open.
• Midden op de dag: rustiger, soms een middagpauze.
• Eind van de middag: het drukste moment, de bewoners doen hun boodschappen.
• Tussen 19 en 20 uur: de meeste zaken sluiten, vroeger in de winter, later in de zomer.
• Vrijdag rond de middag: veel winkels dicht, sommige de hele middag.
• Ramadan: verschoven tijden en leven tot laat na het verbreken van het vasten.

Praktische informatie voor uw bezoek aan de medina

Met koffers naar uw riad

Aankomen met koffers vraagt wat organisatie, want geen enkele taxi zet u voor de deur van uw riad af. De eenvoudigste oplossing is met uw verblijf een ontmoetingspunt af te spreken bij een poort of op het plein R’cif: een medewerker komt u halen, vaak samen met een drager met een handkar, die een fooi verwacht. Komt u met het vliegtuig, dan beschrijft onze pagina over de luchthaven Fez-Saïss de vervoersmogelijkheden naar de stad, en onze vergelijking van de luchthaventransfer in Marokko helpt u kiezen tussen taxi en transfer. Reis licht: een rugzak of een koffer met stevige wieltjes gaat beter over de kasseien en de treden dan een grote, harde koffer.

Foto’s, fooien en kleingeld

Voor foto’s geldt dezelfde regel als overal in Marokko, maar hier telt hij zwaarder, omdat u mensen fotografeert in hun eigen buurt: vraag het voordat u iemand in beeld neemt, en aanvaard een weigering zonder aan te dringen. Ambachtslieden aan het werk zijn vaak akkoord als u iets hebt gekocht of de tijd hebt genomen voor een gesprek. Neem kleingeld in kleine coupures mee voor fooien, vers geperste sappen en kleine aankopen, want handelaars kunnen moeilijk teruggeven op een groot biljet. Hoe u het best aan contant geld komt en hoeveel fooi gebruikelijk is, leest u in onze gids over geld in Marokko: wisselen, pinnen en fooi.

Rond de medina van Fez

• Fez el-Jdid en de Mellah: de Merinidische stad van 1276, met de oude Joodse wijk en de grote poorten van het koninklijk paleis aan het plein van de Alaouieten, te voet bereikbaar vanaf Bab Boujloud langs de tuin Jnan Sbil.
• De tuin Jnan Sbil: een openbaar park tussen de twee steden, de ideale plek voor een pauze in de schaduw na de medina.
• Borj Nord en de Merinidische graven: een volledig panorama over Fez el-Bali, vooral bij zonsondergang.
• Borj Sud: het tegenoverliggende uitkijkpunt, boven de oever van de Andalusiërs en het plein R’cif.
• De nieuwe stad: lanen, cafés en moderne restaurants, het ONCF-station; handig om even van omgeving te wisselen of voor praktische zaken.

Twijfelt u nog tussen de twee grote keizerlijke steden, dan zet onze vergelijking Marrakesh of Fez de verschillen op een rij. Wie beide bezoekt, merkt het verschil meteen: de medina van Marrakesh is vlakker, opener en meer op bezoekers gericht, die van Fez dichter, steiler en dieper bewoond. En wilt u vanuit Fez verder naar de blauwe stad in het Rifgebergte, dan beschrijft onze pagina de route van Fez naar Chefchaouen.

De fouten die een eerste bezoek bederven

• Alles in één ochtend willen doen: Fez el-Bali ontdekt u in meerdere korte uitstapjes, niet in een marathon.
• ‘s Nachts aankomen zonder afspraak met de riad: de beste manier om te eindigen met een onbekende begeleider die daarna zijn deel opeist.
• Iemand volgen die beweert dat een straat afgesloten is: controleer het op uw kaart, of vraag het aan een winkelier.
• Dunne sandalen dragen: de kasseien zijn ongelijk, soms vochtig, en de hellingen steil.
• Mensen fotograferen zonder het te vragen, of een moskee binnengaan omdat de deur openstaat.
• Onderhandelen zonder vooraf uw eigen prijs te bepalen: beslis wat een voorwerp u waard is voordat u naar de prijs vraagt. Voor ideeën over wat u mee naar huis neemt, zie onze gids over souvenirs uit Marokko.

Veelgestelde vragen over de medina van Fez

Kunt u de medina van Fez zonder gids bezoeken?

Ja. Met een offline kaart, de twee Talaa als assen en de helling als kompas redt een zelfstandige bezoeker zich heel goed op de oever van Al Quaraouiyine. Een officiële gids blijft nuttig voor een eerste halve dag, voor de oever van de Andalusiërs en om te begrijpen wat u achter de gevels ziet.

Moet u betalen om de medina binnen te gaan?

Nee. Fez el-Bali is een bewoonde wijk, voor iedereen open en gratis. U betaalt alleen de toegang tot bepaalde monumenten, zoals de medersa’s of de musea, waarvan de tarieven ter plaatse zijn aangegeven en kunnen veranderen.

Wat zijn de openingstijden van de medina van Fez?

De medina zelf is altijd toegankelijk. De winkels gaan meestal tussen 9 en 10 uur open en sluiten tussen 19 en 20 uur, met tijden die verschillen per seizoen, tijdens de ramadan en op vrijdag rond het middaggebed. De monumenten hebben hun eigen openingstijden.

Hoeveel tijd moet u uittrekken?

Met één volle dag loopt u de grote as af en bezoekt u twee of drie monumenten van binnen. Twee tot drie dagen zijn beter, om de oever van de Andalusiërs, de uitkijkpunten en momenten zonder programma toe te voegen, die vaak de mooiste zijn.

Wat is het verschil tussen Fez el-Bali en Fez el-Jdid?

Fez el-Bali is de oude stad, ontstaan uit de stichtingen van de Idrisiden in 789 en 809. Fez el-Jdid is de bestuurlijke stad die de Meriniden in 1276 stichtten, met het koninklijk paleis en de Mellah. Samen vormen zij de medina van Fez die UNESCO in 1981 op de Werelderfgoedlijst zette.

Is de medina ‘s avonds veilig?

De grote assen blijven druk tot de winkels sluiten. Daarna lopen de woonsteegjes leeg en zijn ze soms slecht verlicht: ga liever vroeg terug of laat u door het personeel van de riad begeleiden, zeker de eerste avonden.

Mogen niet-moslims de moskeeën binnen?

Nee, de moskeeën en de zaouia van Moulay Idriss II zijn voorbehouden aan moslims. U kunt discreet vanaf de deur kijken, zonder de drempel over te gaan. De medersa’s zijn daarentegen wel te bezoeken. De toegangsregels kunnen bij restauraties veranderen: informeer ter plaatse.

Hoe komt u met koffers bij uw riad?

Spreek met de riad af bij de dichtstbijzijnde poort of op het plein R’cif. Een medewerker begeleidt u te voet, vaak met een drager en zijn handkar. Houd een fooi klaar en kom niet alleen ‘s nachts aan zonder die afspraak.

Is het echt het grootste autovrije gebied ter wereld?

Dat wordt vaak beweerd, op basis van een schatting van haar oppervlakte en haar bevolking begin jaren 2000, zonder officiële ranglijst. Zeker is dat geen enkele auto door Fez el-Bali kan rijden, en dat u vrijwel de hele stad te voet verkent.

Samenvatting

De medina van Fez is geen verzameling monumenten die door steegjes met elkaar verbonden zijn, maar een complete stad die nog altijd volgens haar middeleeuwse logica werkt: twee oevers uit twee stichtingen, zelfstandige wijken, een rivier die lang de economie draaiende hield, en verkeer dat uitsluitend te voet gaat. Om haar te leren kennen, onthoudt u drie sleutels: de twee Talaa als assen, de helling als kompas en het plein R’cif als uitgang. Weiger ongevraagde begeleiders beleefd, neem een gids met badge als u de stad grondig wilt begrijpen, en gun uzelf minstens één ochtend zonder plan. Vaak laat de medina zich juist dan het best zien.

Bronnen

• UNESCO, Werelderfgoedcentrum: de medina van Fez
• Marokkaans ministerie van Toerisme, Ambacht en Sociale en Solidaire Economie: toeristische gidsen
• Nationaal Marokkaans Bureau voor Toerisme (Visit Morocco)
• Regionale Raad voor Toerisme van Fez
• ONDA, het Marokkaanse luchthavenbureau
• ONCF, de Marokkaanse spoorwegen

Informatief artikel, bijgewerkt in november 2026. De tarieven, openingstijden en toegangsvoorwaarden van de monumenten en de winkels kunnen veranderen: controleer ze ter plaatse of bij de officiële instanties voordat u op bezoek gaat.

Fotoverantwoording

Illustraties: uitgelichte afbeelding « File:Fes el Bali(js).jpg » van Jerzystrzelecki (CC BY 3.0); « File:Fes Morocco Medina rooftops Sept 2014 – 1 (15922382065).jpg » van Andrew Nash (CC BY-SA 2.0); « File:View of Rcif Mosque and Qarawiyyin minarets.jpg » van Casual Builder (CC BY-SA 4.0), via Wikimedia Commons.